داستان زادن كيخسرو و كورش با يكديگر همانندي‌هاي دارند:
بنا بر روايت شاهنامه، چند ماه پس از كشته شدن سياوش در توران به فرمان افراسياب، فرنگيس، زن سياوش و دختر افراسياب، فرزندي مي‌زايد به نام كيخسرو. افراسياب با پيشگويي‌هايي كه درباره‌ي كيخسرو كرده‌اند، از او بيمناك است. ولي سرانجام از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. بدين شرط كه «پيران‌ويسه»(وزير افراسياب) او را به شبانان سپارد تا در ميان آنان بزرگ شود تا مگر از نژاد خود چيزي نداند. چون كودك به ٧ سالگي مي‌رسد، «پيران» او را به نزد افراسياب مي‌آورد و كيخسرو به سفارش پيران خود را در نزد افراسياب به ديوانگي مي‌زند و بدين‌گونه از مرگ مي‌رهد. سپس‌تر «گيو» به توران مي‌رود و «كيخسرو» و مادرش را به ايران مي‌آورد. پس از آن كه كيخسرو در ايران به پادشاهي مي‌رسد، به توران لشكر مي‌‌كشد و پس از جنگ‌هاي دراز، سرانجام بر افراسياب دست يافته و او را به كين پدر خود مي‌كشد.
و اما داستان كورش بزرگ؛ بنا بر گزارش هرودوت، «آستياگ»، پادشاه ماد، شبي در خواب مي‌بيند كه از شكم دخترش، «ماندانه»، چندان آب روان شد كه نه تنها پايتخت او كه سراسر آسيا را گرفت. چون تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد، از پاسخ آنان به هراس مي‌افتد و از اين‌رو دختر خود را نه به يكي از نژادگان مادي، بلكه به يك نژاده‌ي گمنام پارسي به نام «كامبيز» مي‌دهد تا از سوي داماد، خطري بر كشورش سايه نيفكند. ولي پس از آن، باز آستياگ شبي در خواب مي‌بيند كه از دامان دخترش تاكي روييده كه بر سراسر آسيا سايه افكنده است و چون اين بار تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد و باز همان پاسخ پيشين را مي‌شنود، دختر خود را از پارس پيش خود مي‌خواند و او را در آن‌جا تا هنگام زادن كودكي كه در شكم دارد نگه مي‌دارد. پس از آن‌كه در ماد، كودك ماندانه به نام «كورش» به جهان مي‌آيد، آستياگ به يكي از نزديكان خود به نام «هارپاگ» كه در كشور ماد مردي صاحب قدرت است، فرمان مي‌دهد كه كودك را با خود برده سر به نيست كند. هارپاگ خود بدين كار دست نمي‌زند و اين كار را به يكي از سرشبانان پادشاه به نام «ميتراداد» واگذار مي‌كند. اما چون ميتراداد كودك را به چراگاه خود مي‌برد، زن سرشبان او را از كشتن كودك باز مي‌دارد و كودك را به جاي كودك خود كه به تازگي مرده به جهان آمده بود، مي‌پذيرد. سپس‌تر چون كورش به ١٠ سالگي مي‌رسد، روزي هنگام بازي با كودكان كوي، برپايه‌ي رفتاري كه از او مي‌بينند به نژادش پي مي‌برند.
از پس آن، آستياگ، هارپاگ را كه فرمان او را كار نبسته بود به‌گونه‌ي وحشيانه‌اي سياست(مجازات، كيفر) مي‌كند، ولي كورش را بدين بهانه كه هنگام بازي در كوچه، خود را شاه ناميده بوده و با اين كار به نظر مغان، خواب آستياگ تعبير شده و ديگر خطري از سوي كورش، پادشاهي او را تهديد نمي‌كند، به پيش پدر و مادرش به پارس مي‌فرستد. ديري نمي‌گذرد كه كورش از پارس به ماد لشكر مي‌كشد و پادشاهي نياي خود آستياگ را برمي‌اندازد.

دو داستان زاد كيخسرو و زاد كورش البته در همه‌ي جزييات با هم نمي‌خوانند اما هسته‌ي اصلي هر دو يكي‌ست: پادشاهي(افراسياب- آستياگ) از ترس خوابي كه ديده است، فرمان مي‌دهد نوه‌ي دختري او(كيخسرو- كورش) را پس از زادن از مادر بكشند. اما آن كه مامور اين كار است(پيران- هارپاگ) فرمان پادشاه را اجرا نمي‌كند، بلكه كودك را به شبانان مي‌سپارد. سپس‌تر كه پادشاه از راستي داستان آگاه مي‌شود، از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. سرانجام پس از آن كه كودك به سن رشد مي‌رسد، با سپاهي به جنگ پدربزرگ خود مي‌رود و تاج و تخت او را تصاحب مي‌كند.

پايان كار آستياگ و افراسياب، به روايت تاريخ و شاهنامه
«كتزياس»، پزشك يوناني اردشير دوم هخامنشي(٤٠٤- ٣٦١)، اثري داشته است به نام «پرسيكا»، در ٢٣ كتاب كه ٦ كتاب نخستين آن درباره‌ي آشور و ديگر‌ درباره‌ي هخامنشيان بوده است. اصل كتاب از دست رفته است، ولي  بخش‌هايي از آن به  دست رخدادنگاران يوناني و رومي به ما رسيده است. كتزياس، شكست آستياگ را به دست كورش به گونه‌اي ديگر روايت مي‌كند. بنابر گزارش او هنگامي كه آستياگ از كورش شكست مي‌خورد، به اكباتان مي‌گريزد و در آن‌جا دختر او «آميتيس» و همسرش «اسپيتاماس» او را در كاخ شاهي پنهان مي‌كنند. چون كورش بدان‌جا مي‌رسد به «اويباراس» فرمان مي‌دهد كه اين زن و همسر و دو فرزند او را گرفته و در تنگنا گذارند. ولي آستياگ براي آن كه به آن‌ها آسيبي نرسد، خود را نشان مي‌دهد. سپس همان اويباراس او را مي‌گيرد و دست و پاي او را مي‌بندد، ولي سپس‌تر كورش او را مي‌بخشد.
اين گزارش همانندي‌هاي با پايان كار افراسياب در شاهنامه دارد. بنا بر گزارش شاهنامه، زاهدي به نام «هوم» در غاري افراسياب را كه از كيخسرو گريخته و بدان‌جا پناه برده است، دستگير مي‌كند تا او را  به كيخسرو دهد. ولي در ميان راه، افراسياب هوم را فريفته و در درياي چيچست ناپديد مي‌شود. چون اين خبر به كيخسرو مي‌رسد، گرسيوز، برادر افراسياب را به پاي آب آورده و دستور مي‌دهد او را شكنجه دهند. افراسياب كه تاب شنيدن فغان برادر را ندارد، از آب درمي‌آيد و خود را تسليم مي‌كند و كيخسرو او را مي‌كشد.
در اين‌جا نيز هسته‌ي اصلي هر ٢ داستان يكي است: پادشاهي(كيخسرو- كورش)، پادشاه ديگري(افراسياب- آستياگ) را كه پس از شكست از او گريخته و خود را پنهان كرده است، با شكنجه دادن بستگان او ناچار مي‌كند كه از مخفيگاه خود بيرون آيد و تسليم شود.

درگذشت كورش، همساني ميان روايت تاريخ و شاهنامه
مرگ كورش را نويسندگان يوناني گوناگون گزارش كرده‌اند. بنا بر گزارش گزنفون كورش كه بسيار پير شده بود، شبي در خواب مي‌بيند كه وجودي آسماني پديدار شد و به او گفت: «كورش آماده باش كه اكنون هنگام آن رسيده است كه به پيشگاه خدايان رسي.» كورش از خواب بيدار مي‌شود و درمي‌يابد كه پايان زندگي او فرارسيده است. او سپس، پس از نيايش به درگاه خداوند و اندرز كردن بزرگان كشور و پسران خود «كامبيز» و «سمرديس»(كمبوجيه و برديا) چشم از جهان مي‌بندد.
بنا بر روايت شاهنامه، كيخسرو پس از ٦٠ سال پادشاهي دل از جهان برمي‌كند و از خداوند مي‌خواهد كه او را به سوي خود بازخواند. كيخسرو بر اين آرزو ٥ هفته، شب و روز به نيايش مي‌پردازد، تا آن كه در پايان اين زمان، شب سروش در خواب بدو نمايان مي‌شود و به او مژده مي‌دهد كه آرزوي او پذيرفته شد. كيخسرو چون از خواب برمي‌خيزد، پس از اندرز كردن بزرگان به سوي جهان ديگر رهسپار مي‌شود. ٨ تن از پهلوانان او را همراهي مي‌كنند. پس از سپردن پاره‌اي از راه، ٣ تن از پهلوانان(زال، رستم و گودرز) به سفارش كيخسرو برمي‌گردند. ٥ تن ديگر(توس، گيو، فريبرز، بيژن و گستهم) او را هم‌چنان همراهي مي‌كنند تا شب‌هنگام به چشمه‌اي مي‌رسند. كيخسرو به همراهان مي‌گويد كه با سر زدن خورشيد او را ديگر نخواهند ديد. چون پاسي از شب مي‌گذرد، كيخسرو برخاسته در آب روشن چشمه شستشو مي‌كند. سپس همه مي‌خوابند و چون با تابش خورشيد چشم مي‌گشايند، اثري از كيخسرو نيست. پهلوانان ناچار باز مي‌گردند، ولي همگي در برف جان مي‌سپارند.

جانشيني كورش و كيخسرو، همانندي ٢ روايت
روايت اندرز كردن كورش پيش از مرگ كه گزنفون نقل كرده است، به گونه‌ي خيلي كوتاه در بخش‌هاي بازمانده از «پرسيكا»ي كتزياس نيز آمده است. در گزارش كتزياس، كورش، پسر بزرگ خود را جانشين خود، يعني شاه شاهان، پسر كوچك را ساتراپ باكتريان(بلخ) و خوارزم و پارت و كرمانيا مي‌كند و از ٢ پسر اسپيتاماس يكي را ساتراپ «دربيك» و ديگري را ساتراپ «باركاني» مي‌نمايد.
بدين‌گونه گزارش كتزياس به پايان روايت كيخسرو نزديك است. چون در اين‌جا نيز كيخسرو تنها به گزينش لهراسپ به جانشيني خود بسنده نمي‌كند كه فرمانروايي بخش‌هايي از كشورش را نيز به پهلوانان واگذار مي‌نمايد، بدين‌گونه كه منشور نيمروز را به رستم، منشور اصفهان و قم را به گودرز و منشور خراسان را به توس مي‌دهد.
و اما پايان روايت كيخسرو، يعني زنده پيوستن او به سروش، گويا، برابري در داستان كورش ندارد. ولي آيا با توجه به گزارش هرودوت كه مي‌گويد درباره‌ي كورش روايات گوناگون هست، و با توجه به جايگاه كورش در ميان ايرانيان، نمي‌توان گمان بُرد كه روايت همساني نيز درباره‌ي جاودانگي كورش رواج داشته بوده است؟

(كوتاه شده‌ي جستار «كيخسرو و كورش» نوشته‌ي دكتر جلال خالقي مطلق، در كتاب «سخن‌هاي ديرينه»- نشر افكار- ١٣٨٨)

داستان زادن كيخسرو و كورش با يكديگر همانندي‌هاي دارند:
بنا بر روايت شاهنامه، چند ماه پس از كشته شدن سياوش در توران به فرمان افراسياب، فرنگيس، زن سياوش و دختر افراسياب، فرزندي مي‌زايد به نام كيخسرو. افراسياب با پيشگويي‌هايي كه درباره‌ي كيخسرو كرده‌اند، از او بيمناك است. ولي سرانجام از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. بدين شرط كه «پيران‌ويسه»(وزير افراسياب) او را به شبانان سپارد تا در ميان آنان بزرگ شود تا مگر از نژاد خود چيزي نداند. چون كودك به ٧ سالگي مي‌رسد، «پيران» او را به نزد افراسياب مي‌آورد و كيخسرو به سفارش پيران خود را در نزد افراسياب به ديوانگي مي‌زند و بدين‌گونه از مرگ مي‌رهد. سپس‌تر «گيو» به توران مي‌رود و «كيخسرو» و مادرش را به ايران مي‌آورد. پس از آن كه كيخسرو در ايران به پادشاهي مي‌رسد، به توران لشكر مي‌‌كشد و پس از جنگ‌هاي دراز، سرانجام بر افراسياب دست يافته و او را به كين پدر خود مي‌كشد.
و اما داستان كورش بزرگ؛ بنا بر گزارش هرودوت، «آستياگ»، پادشاه ماد، شبي در خواب مي‌بيند كه از شكم دخترش، «ماندانه»، چندان آب روان شد كه نه تنها پايتخت او كه سراسر آسيا را گرفت. چون تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد، از پاسخ آنان به هراس مي‌افتد و از اين‌رو دختر خود را نه به يكي از نژادگان مادي، بلكه به يك نژاده‌ي گمنام پارسي به نام «كامبيز» مي‌دهد تا از سوي داماد، خطري بر كشورش سايه نيفكند. ولي پس از آن، باز آستياگ شبي در خواب مي‌بيند كه از دامان دخترش تاكي روييده كه بر سراسر آسيا سايه افكنده است و چون اين بار تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد و باز همان پاسخ پيشين را مي‌شنود، دختر خود را از پارس پيش خود مي‌خواند و او را در آن‌جا تا هنگام زادن كودكي كه در شكم دارد نگه مي‌دارد. پس از آن‌كه در ماد، كودك ماندانه به نام «كورش» به جهان مي‌آيد، آستياگ به يكي از نزديكان خود به نام «هارپاگ» كه در كشور ماد مردي صاحب قدرت است، فرمان مي‌دهد كه كودك را با خود برده سر به نيست كند. هارپاگ خود بدين كار دست نمي‌زند و اين كار را به يكي از سرشبانان پادشاه به نام «ميتراداد» واگذار مي‌كند. اما چون ميتراداد كودك را به چراگاه خود مي‌برد، زن سرشبان او را از كشتن كودك باز مي‌دارد و كودك را به جاي كودك خود كه به تازگي مرده به جهان آمده بود، مي‌پذيرد. سپس‌تر چون كورش به ١٠ سالگي مي‌رسد، روزي هنگام بازي با كودكان كوي، برپايه‌ي رفتاري كه از او مي‌بينند به نژادش پي مي‌برند.
از پس آن، آستياگ، هارپاگ را كه فرمان او را كار نبسته بود به‌گونه‌ي وحشيانه‌اي سياست(مجازات، كيفر) مي‌كند، ولي كورش را بدين بهانه كه هنگام بازي در كوچه، خود را شاه ناميده بوده و با اين كار به نظر مغان، خواب آستياگ تعبير شده و ديگر خطري از سوي كورش، پادشاهي او را تهديد نمي‌كند، به پيش پدر و مادرش به پارس مي‌فرستد. ديري نمي‌گذرد كه كورش از پارس به ماد لشكر مي‌كشد و پادشاهي نياي خود آستياگ را برمي‌اندازد.

دو داستان زاد كيخسرو و زاد كورش البته در همه‌ي جزييات با هم نمي‌خوانند اما هسته‌ي اصلي هر دو يكي‌ست: پادشاهي(افراسياب- آستياگ) از ترس خوابي كه ديده است، فرمان مي‌دهد نوه‌ي دختري او(كيخسرو- كورش) را پس از زادن از مادر بكشند. اما آن كه مامور اين كار است(پيران- هارپاگ) فرمان پادشاه را اجرا نمي‌كند، بلكه كودك را به شبانان مي‌سپارد. سپس‌تر كه پادشاه از راستي داستان آگاه مي‌شود، از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. سرانجام پس از آن كه كودك به سن رشد مي‌رسد، با سپاهي به جنگ پدربزرگ خود مي‌رود و تاج و تخت او را تصاحب مي‌كند.

پايان كار آستياگ و افراسياب، به روايت تاريخ و شاهنامه
«كتزياس»، پزشك يوناني اردشير دوم هخامنشي(٤٠٤- ٣٦١)، اثري داشته است به نام «پرسيكا»، در ٢٣ كتاب كه ٦ كتاب نخستين آن درباره‌ي آشور و ديگر‌ درباره‌ي هخامنشيان بوده است. اصل كتاب از دست رفته است، ولي  بخش‌هايي از آن به  دست رخدادنگاران يوناني و رومي به ما رسيده است. كتزياس، شكست آستياگ را به دست كورش به گونه‌اي ديگر روايت مي‌كند. بنابر گزارش او هنگامي كه آستياگ از كورش شكست مي‌خورد، به اكباتان مي‌گريزد و در آن‌جا دختر او «آميتيس» و همسرش «اسپيتاماس» او را در كاخ شاهي پنهان مي‌كنند. چون كورش بدان‌جا مي‌رسد به «اويباراس» فرمان مي‌دهد كه اين زن و همسر و دو فرزند او را گرفته و در تنگنا گذارند. ولي آستياگ براي آن كه به آن‌ها آسيبي نرسد، خود را نشان مي‌دهد. سپس همان اويباراس او را مي‌گيرد و دست و پاي او را مي‌بندد، ولي سپس‌تر كورش او را مي‌بخشد.
اين گزارش همانندي‌هاي با پايان كار افراسياب در شاهنامه دارد. بنا بر گزارش شاهنامه، زاهدي به نام «هوم» در غاري افراسياب را كه از كيخسرو گريخته و بدان‌جا پناه برده است، دستگير مي‌كند تا او را  به كيخسرو دهد. ولي در ميان راه، افراسياب هوم را فريفته و در درياي چيچست ناپديد مي‌شود. چون اين خبر به كيخسرو مي‌رسد، گرسيوز، برادر افراسياب را به پاي آب آورده و دستور مي‌دهد او را شكنجه دهند. افراسياب كه تاب شنيدن فغان برادر را ندارد، از آب درمي‌آيد و خود را تسليم مي‌كند و كيخسرو او را مي‌كشد.
در اين‌جا نيز هسته‌ي اصلي هر ٢ داستان يكي است: پادشاهي(كيخسرو- كورش)، پادشاه ديگري(افراسياب- آستياگ) را كه پس از شكست از او گريخته و خود را پنهان كرده است، با شكنجه دادن بستگان او ناچار مي‌كند كه از مخفيگاه خود بيرون آيد و تسليم شود.

درگذشت كورش، همساني ميان روايت تاريخ و شاهنامه
مرگ كورش را نويسندگان يوناني گوناگون گزارش كرده‌اند. بنا بر گزارش گزنفون كورش كه بسيار پير شده بود، شبي در خواب مي‌بيند كه وجودي آسماني پديدار شد و به او گفت: «كورش آماده باش كه اكنون هنگام آن رسيده است كه به پيشگاه خدايان رسي.» كورش از خواب بيدار مي‌شود و درمي‌يابد كه پايان زندگي او فرارسيده است. او سپس، پس از نيايش به درگاه خداوند و اندرز كردن بزرگان كشور و پسران خود «كامبيز» و «سمرديس»(كمبوجيه و برديا) چشم از جهان مي‌بندد.
بنا بر روايت شاهنامه، كيخسرو پس از ٦٠ سال پادشاهي دل از جهان برمي‌كند و از خداوند مي‌خواهد كه او را به سوي خود بازخواند. كيخسرو بر اين آرزو ٥ هفته، شب و روز به نيايش مي‌پردازد، تا آن كه در پايان اين زمان، شب سروش در خواب بدو نمايان مي‌شود و به او مژده مي‌دهد كه آرزوي او پذيرفته شد. كيخسرو چون از خواب برمي‌خيزد، پس از اندرز كردن بزرگان به سوي جهان ديگر رهسپار مي‌شود. ٨ تن از پهلوانان او را همراهي مي‌كنند. پس از سپردن پاره‌اي از راه، ٣ تن از پهلوانان(زال، رستم و گودرز) به سفارش كيخسرو برمي‌گردند. ٥ تن ديگر(توس، گيو، فريبرز، بيژن و گستهم) او را هم‌چنان همراهي مي‌كنند تا شب‌هنگام به چشمه‌اي مي‌رسند. كيخسرو به همراهان مي‌گويد كه با سر زدن خورشيد او را ديگر نخواهند ديد. چون پاسي از شب مي‌گذرد، كيخسرو برخاسته در آب روشن چشمه شستشو مي‌كند. سپس همه مي‌خوابند و چون با تابش خورشيد چشم مي‌گشايند، اثري از كيخسرو نيست. پهلوانان ناچار باز مي‌گردند، ولي همگي در برف جان مي‌سپارند.

جانشيني كورش و كيخسرو، همانندي ٢ روايت
روايت اندرز كردن كورش پيش از مرگ كه گزنفون نقل كرده است، به گونه‌ي خيلي كوتاه در بخش‌هاي بازمانده از «پرسيكا»ي كتزياس نيز آمده است. در گزارش كتزياس، كورش، پسر بزرگ خود را جانشين خود، يعني شاه شاهان، پسر كوچك را ساتراپ باكتريان(بلخ) و خوارزم و پارت و كرمانيا مي‌كند و از ٢ پسر اسپيتاماس يكي را ساتراپ «دربيك» و ديگري را ساتراپ «باركاني» مي‌نمايد.
بدين‌گونه گزارش كتزياس به پايان روايت كيخسرو نزديك است. چون در اين‌جا نيز كيخسرو تنها به گزينش لهراسپ به جانشيني خود بسنده نمي‌كند كه فرمانروايي بخش‌هايي از كشورش را نيز به پهلوانان واگذار مي‌نمايد، بدين‌گونه كه منشور نيمروز را به رستم، منشور اصفهان و قم را به گودرز و منشور خراسان را به توس مي‌دهد.
و اما پايان روايت كيخسرو، يعني زنده پيوستن او به سروش، گويا، برابري در داستان كورش ندارد. ولي آيا با توجه به گزارش هرودوت كه مي‌گويد درباره‌ي كورش روايات گوناگون هست، و با توجه به جايگاه كورش در ميان ايرانيان، نمي‌توان گمان بُرد كه روايت همساني نيز درباره‌ي جاودانگي كورش رواج داشته بوده است؟

(كوتاه شده‌ي جستار «كيخسرو و كورش» نوشته‌ي دكتر جلال خالقي مطلق، در كتاب «سخن‌هاي ديرينه»- نشر افكار- ١٣٨٨)

داستان زادن كيخسرو و كورش با يكديگر همانندي‌هاي دارند:
بنا بر روايت شاهنامه، چند ماه پس از كشته شدن سياوش در توران به فرمان افراسياب، فرنگيس، زن سياوش و دختر افراسياب، فرزندي مي‌زايد به نام كيخسرو. افراسياب با پيشگويي‌هايي كه درباره‌ي كيخسرو كرده‌اند، از او بيمناك است. ولي سرانجام از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. بدين شرط كه «پيران‌ويسه»(وزير افراسياب) او را به شبانان سپارد تا در ميان آنان بزرگ شود تا مگر از نژاد خود چيزي نداند. چون كودك به ٧ سالگي مي‌رسد، «پيران» او را به نزد افراسياب مي‌آورد و كيخسرو به سفارش پيران خود را در نزد افراسياب به ديوانگي مي‌زند و بدين‌گونه از مرگ مي‌رهد. سپس‌تر «گيو» به توران مي‌رود و «كيخسرو» و مادرش را به ايران مي‌آورد. پس از آن كه كيخسرو در ايران به پادشاهي مي‌رسد، به توران لشكر مي‌‌كشد و پس از جنگ‌هاي دراز، سرانجام بر افراسياب دست يافته و او را به كين پدر خود مي‌كشد.
و اما داستان كورش بزرگ؛ بنا بر گزارش هرودوت، «آستياگ»، پادشاه ماد، شبي در خواب مي‌بيند كه از شكم دخترش، «ماندانه»، چندان آب روان شد كه نه تنها پايتخت او كه سراسر آسيا را گرفت. چون تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد، از پاسخ آنان به هراس مي‌افتد و از اين‌رو دختر خود را نه به يكي از نژادگان مادي، بلكه به يك نژاده‌ي گمنام پارسي به نام «كامبيز» مي‌دهد تا از سوي داماد، خطري بر كشورش سايه نيفكند. ولي پس از آن، باز آستياگ شبي در خواب مي‌بيند كه از دامان دخترش تاكي روييده كه بر سراسر آسيا سايه افكنده است و چون اين بار تعبير خواب را از مغان مي‌پرسد و باز همان پاسخ پيشين را مي‌شنود، دختر خود را از پارس پيش خود مي‌خواند و او را در آن‌جا تا هنگام زادن كودكي كه در شكم دارد نگه مي‌دارد. پس از آن‌كه در ماد، كودك ماندانه به نام «كورش» به جهان مي‌آيد، آستياگ به يكي از نزديكان خود به نام «هارپاگ» كه در كشور ماد مردي صاحب قدرت است، فرمان مي‌دهد كه كودك را با خود برده سر به نيست كند. هارپاگ خود بدين كار دست نمي‌زند و اين كار را به يكي از سرشبانان پادشاه به نام «ميتراداد» واگذار مي‌كند. اما چون ميتراداد كودك را به چراگاه خود مي‌برد، زن سرشبان او را از كشتن كودك باز مي‌دارد و كودك را به جاي كودك خود كه به تازگي مرده به جهان آمده بود، مي‌پذيرد. سپس‌تر چون كورش به ١٠ سالگي مي‌رسد، روزي هنگام بازي با كودكان كوي، برپايه‌ي رفتاري كه از او مي‌بينند به نژادش پي مي‌برند.
از پس آن، آستياگ، هارپاگ را كه فرمان او را كار نبسته بود به‌گونه‌ي وحشيانه‌اي سياست(مجازات، كيفر) مي‌كند، ولي كورش را بدين بهانه كه هنگام بازي در كوچه، خود را شاه ناميده بوده و با اين كار به نظر مغان، خواب آستياگ تعبير شده و ديگر خطري از سوي كورش، پادشاهي او را تهديد نمي‌كند، به پيش پدر و مادرش به پارس مي‌فرستد. ديري نمي‌گذرد كه كورش از پارس به ماد لشكر مي‌كشد و پادشاهي نياي خود آستياگ را برمي‌اندازد.

دو داستان زاد كيخسرو و زاد كورش البته در همه‌ي جزييات با هم نمي‌خوانند اما هسته‌ي اصلي هر دو يكي‌ست: پادشاهي(افراسياب- آستياگ) از ترس خوابي كه ديده است، فرمان مي‌دهد نوه‌ي دختري او(كيخسرو- كورش) را پس از زادن از مادر بكشند. اما آن كه مامور اين كار است(پيران- هارپاگ) فرمان پادشاه را اجرا نمي‌كند، بلكه كودك را به شبانان مي‌سپارد. سپس‌تر كه پادشاه از راستي داستان آگاه مي‌شود، از كشتن كودك چشم مي‌پوشد. سرانجام پس از آن كه كودك به سن رشد مي‌رسد، با سپاهي به جنگ پدربزرگ خود مي‌رود و تاج و تخت او را تصاحب مي‌كند.

پايان كار آستياگ و افراسياب، به روايت تاريخ و شاهنامه
«كتزياس»، پزشك يوناني اردشير دوم هخامنشي(٤٠٤- ٣٦١)، اثري داشته است به نام «پرسيكا»، در ٢٣ كتاب كه ٦ كتاب نخستين آن درباره‌ي آشور و ديگر‌ درباره‌ي هخامنشيان بوده است. اصل كتاب از دست رفته است، ولي  بخش‌هايي از آن به  دست رخدادنگاران يوناني و رومي به ما رسيده است. كتزياس، شكست آستياگ را به دست كورش به گونه‌اي ديگر روايت مي‌كند. بنابر گزارش او هنگامي كه آستياگ از كورش شكست مي‌خورد، به اكباتان مي‌گريزد و در آن‌جا دختر او «آميتيس» و همسرش «اسپيتاماس» او را در كاخ شاهي پنهان مي‌كنند. چون كورش بدان‌جا مي‌رسد به «اويباراس» فرمان مي‌دهد كه اين زن و همسر و دو فرزند او را گرفته و در تنگنا گذارند. ولي آستياگ براي آن كه به آن‌ها آسيبي نرسد، خود را نشان مي‌دهد. سپس همان اويباراس او را مي‌گيرد و دست و پاي او را مي‌بندد، ولي سپس‌تر كورش او را مي‌بخشد.
اين گزارش همانندي‌هاي با پايان كار افراسياب در شاهنامه دارد. بنا بر گزارش شاهنامه، زاهدي به نام «هوم» در غاري افراسياب را كه از كيخسرو گريخته و بدان‌جا پناه برده است، دستگير مي‌كند تا او را  به كيخسرو دهد. ولي در ميان راه، افراسياب هوم را فريفته و در درياي چيچست ناپديد مي‌شود. چون اين خبر به كيخسرو مي‌رسد، گرسيوز، برادر افراسياب را به پاي آب آورده و دستور مي‌دهد او را شكنجه دهند. افراسياب كه تاب شنيدن فغان برادر را ندارد، از آب درمي‌آيد و خود را تسليم مي‌كند و كيخسرو او را مي‌كشد.
در اين‌جا نيز هسته‌ي اصلي هر ٢ داستان يكي است: پادشاهي(كيخسرو- كورش)، پادشاه ديگري(افراسياب- آستياگ) را كه پس از شكست از او گريخته و خود را پنهان كرده است، با شكنجه دادن بستگان او ناچار مي‌كند كه از مخفيگاه خود بيرون آيد و تسليم شود.

درگذشت كورش، همساني ميان روايت تاريخ و شاهنامه
مرگ كورش را نويسندگان يوناني گوناگون گزارش كرده‌اند. بنا بر گزارش گزنفون كورش كه بسيار پير شده بود، شبي در خواب مي‌بيند كه وجودي آسماني پديدار شد و به او گفت: «كورش آماده باش كه اكنون هنگام آن رسيده است كه به پيشگاه خدايان رسي.» كورش از خواب بيدار مي‌شود و درمي‌يابد كه پايان زندگي او فرارسيده است. او سپس، پس از نيايش به درگاه خداوند و اندرز كردن بزرگان كشور و پسران خود «كامبيز» و «سمرديس»(كمبوجيه و برديا) چشم از جهان مي‌بندد.
بنا بر روايت شاهنامه، كيخسرو پس از ٦٠ سال پادشاهي دل از جهان برمي‌كند و از خداوند مي‌خواهد كه او را به سوي خود بازخواند. كيخسرو بر اين آرزو ٥ هفته، شب و روز به نيايش مي‌پردازد، تا آن كه در پايان اين زمان، شب سروش در خواب بدو نمايان مي‌شود و به او مژده مي‌دهد كه آرزوي او پذيرفته شد. كيخسرو چون از خواب برمي‌خيزد، پس از اندرز كردن بزرگان به سوي جهان ديگر رهسپار مي‌شود. ٨ تن از پهلوانان او را همراهي مي‌كنند. پس از سپردن پاره‌اي از راه، ٣ تن از پهلوانان(زال، رستم و گودرز) به سفارش كيخسرو برمي‌گردند. ٥ تن ديگر(توس، گيو، فريبرز، بيژن و گستهم) او را هم‌چنان همراهي مي‌كنند تا شب‌هنگام به چشمه‌اي مي‌رسند. كيخسرو به همراهان مي‌گويد كه با سر زدن خورشيد او را ديگر نخواهند ديد. چون پاسي از شب مي‌گذرد، كيخسرو برخاسته در آب روشن چشمه شستشو مي‌كند. سپس همه مي‌خوابند و چون با تابش خورشيد چشم مي‌گشايند، اثري از كيخسرو نيست. پهلوانان ناچار باز مي‌گردند، ولي همگي در برف جان مي‌سپارند.

جانشيني كورش و كيخسرو، همانندي ٢ روايت
روايت اندرز كردن كورش پيش از مرگ كه گزنفون نقل كرده است، به گونه‌ي خيلي كوتاه در بخش‌هاي بازمانده از «پرسيكا»ي كتزياس نيز آمده است. در گزارش كتزياس، كورش، پسر بزرگ خود را جانشين خود، يعني شاه شاهان، پسر كوچك را ساتراپ باكتريان(بلخ) و خوارزم و پارت و كرمانيا مي‌كند و از ٢ پسر اسپيتاماس يكي را ساتراپ «دربيك» و ديگري را ساتراپ «باركاني» مي‌نمايد.
بدين‌گونه گزارش كتزياس به پايان روايت كيخسرو نزديك است. چون در اين‌جا نيز كيخسرو تنها به گزينش لهراسپ به جانشيني خود بسنده نمي‌كند كه فرمانروايي بخش‌هايي از كشورش را نيز به پهلوانان واگذار مي‌نمايد، بدين‌گونه كه منشور نيمروز را به رستم، منشور اصفهان و قم را به گودرز و منشور خراسان را به توس مي‌دهد.
و اما پايان روايت كيخسرو، يعني زنده پيوستن او به سروش، گويا، برابري در داستان كورش ندارد. ولي آيا با توجه به گزارش هرودوت كه مي‌گويد درباره‌ي كورش روايات گوناگون هست، و با توجه به جايگاه كورش در ميان ايرانيان، نمي‌توان گمان بُرد كه روايت همساني نيز درباره‌ي جاودانگي كورش رواج داشته بوده است؟

(كوتاه شده‌ي جستار «كيخسرو و كورش» نوشته‌ي دكتر جلال خالقي مطلق، در كتاب «سخن‌هاي ديرينه»- نشر افكار- ١٣٨٨)

بانوگشسب نامه از گروه حماسه­هايي است که درباره­ي خاندان رستم سروده شده است و آن گوشه­اي از زندگي   بانوگشسب دختر رستم و نبردهاي پهلواني او است که تصويري از زن آرماني ايراني است. زني زيبارو، رزم­آور، هنرمند و ياور مردان، چنان­که رستم فرامرز را بدو مي­سپارد تا رزم و شکار را به وي بياموزد. اين داستان تنها داستان حماسي ايراني است که بانويي قهرمان آن است. درون­مايه­ي آن دلاوري­هاي زن پهلواني است که نمودهاي فرهنگ کهن ايراني را به همراه دارد و شايد بازمانده­ي استوره­اي از دوران بسيار دوري باشد که زنان نقشي فروتر از مردان نداشتند. در حماسه­هاي ايران و جهان، هيچ­گاه وجود زن جدا از مرد نمی­آيد. زن در حماسه­ها يا مادر پهلوان است يا همسر و يا دختر او و هيچ­گاه جداگانه از وي ياد نشده است. در شاهنامه سه بار از بانوگشسب نام برده شده است:
نخست هنگامي که گيو به قصد يافتن کيخسرو به توران زمين مي­رود که بانو از همسرش مي­خواهد بگذارد در نبود وي، او به سيستان نزد پدر برود:
«مهين مهان بانوي گيو بود / که دخت گزين رستم نيو بود؛ خبرشد هم آنگه به بانوگشسپ / که گيو از پي رفتن آراست اسپ؛ بيامد خرامان به نزديک اوي / چنين گفت اي مهتر نامجوي؛ شنيدم که تو رفت خواهي به تور / که خسرو بجويي ز نزديک و دور / چو دستور باشد مرا پهلوان؛ شوم نزد رستم به روشن روان»
دومين بار در جنگ گيو و پيران است که وي به دامادي رستم می­بالد:      
«به گيتي نگه کرد رستم بسي / زگردان نيامد پسندش بسي ؛ به مردي و دانش، به فر و نژاد / به خورد و به بخشش مرا کرد ياد؛ به من داد رستم گزين دخترش / که بودي گرامي تر از افسرش؛ مهين دخت بانو گشسپ سوار / به من داد گردنکش نامدار»
و سومين بار زماني است که گيو از سفر هفت ساله­ي خود بازمي­گردد و رستم، بانو را همراه با هدايايي نزد وي مي‌فرستد:«وزان پس گسي کرد بانوگشسپ / ابا خواسته همچو آذرگشسپ؛ هزار و دو صد نامور مهتران / ابا تخت و با تاجهاي گران؛ پرستنده سيصد، غلامان دو شصت / همان هر يکي جام زرين به دست؛ برون رفت بانو ز پيش پدر / برگيو شد همچو مرغي به پر»
بانوگشسب از سه جز، بانو+ گشن+ اسپ که بانو به چم نگهدارنده، زن بزرگ­زاده و کدبانو، گشن يا گوشن به چم نر، جوان دلير و خواستار نر شدن و اسپ يا اسب به عنوان پسوند و يا پيشوند گروهي از نام­هاي مردانه ساخته شده است به چم بانويي چون اسب نر يا دارنده­ي اسب نر. اين نام در اصل نامي مردانه است که با آوردن بانو در آغاز آن به عنوان نامي زنانه به کار رفته است.

سراينده‌ي «بانوگشسپ‌نامه» كيست؟
سراينده­ي اين اثر تا به امروز ناشناس مانده است و هيچ­گونه گماني نيز درباره­ي او نيست. ژول مول در ديباچه­ي شاهنامه آن را سروده­ي پارسيان هند مي­داند. در این نوشته زني را می­نماياند که کمتر ويژگي­هاي زنانه­ای را داراست که در ديوان ديگر شاعران به کار رفته است. بانويي است با خويي مردانه و در پيرامون وي مردان بيگانه­اي ديده مي­شوند  که گاه شکست خورده و يا کوچک شده­اند و گاه خويشاونداني هستند که وي از آنان برتر است.
اين کتاب بيشتر ويژگي­هاي سروده­هاي حماسي را داراست و به خوبي از شاهنامه به عنوان الگو ياري جسته است. روش نوشتاري آن ساده و روان است. واژه­هاي تازي در آن بسيار اندک است. از واژگان رزمي سده­هاي نخستين حماسه­سرايي در آن بهره برده شده است. چگونگی صحنه­هاي رزم و شکار و طبيعت چون شاهنامه در آن هرگاه به گونه­اي آورده شده است و در وزن سرايش، بر وزن شاهنامه (متقارب مثمن) است.
بانوگشسپ نامه دوران جواني تا ازدواج پهلوان بانو را در برمي­گيرد و دوران ميانسالي وي در بهمن نامه سروده می­شود. از آنجا که اين سروده آغاز و پايان ندارد، گروهي برآنند داستاني از فرامرز نامه بوده است (چنان­که در نسخه­هاي پاريس، بريتانيا و چاپ سنگي همراه فرامرز نامه آمده است) و يا سرآغاز و پايان آن در درازناي زمان از ميان رفته است.

بانوگشسب نامه از گروه حماسه­هايي است که درباره­ي خاندان رستم سروده شده است و آن گوشه­اي از زندگي   بانوگشسب دختر رستم و نبردهاي پهلواني او است که تصويري از زن آرماني ايراني است. زني زيبارو، رزم­آور، هنرمند و ياور مردان، چنان­که رستم فرامرز را بدو مي­سپارد تا رزم و شکار را به وي بياموزد. اين داستان تنها داستان حماسي ايراني است که بانويي قهرمان آن است. درون­مايه­ي آن دلاوري­هاي زن پهلواني است که نمودهاي فرهنگ کهن ايراني را به همراه دارد و شايد بازمانده­ي استوره­اي از دوران بسيار دوري باشد که زنان نقشي فروتر از مردان نداشتند. در حماسه­هاي ايران و جهان، هيچ­گاه وجود زن جدا از مرد نمی­آيد. زن در حماسه­ها يا مادر پهلوان است يا همسر و يا دختر او و هيچ­گاه جداگانه از وي ياد نشده است. در شاهنامه سه بار از بانوگشسب نام برده شده است:
نخست هنگامي که گيو به قصد يافتن کيخسرو به توران زمين مي­رود که بانو از همسرش مي­خواهد بگذارد در نبود وي، او به سيستان نزد پدر برود:
«مهين مهان بانوي گيو بود / که دخت گزين رستم نيو بود؛ خبرشد هم آنگه به بانوگشسپ / که گيو از پي رفتن آراست اسپ؛ بيامد خرامان به نزديک اوي / چنين گفت اي مهتر نامجوي؛ شنيدم که تو رفت خواهي به تور / که خسرو بجويي ز نزديک و دور / چو دستور باشد مرا پهلوان؛ شوم نزد رستم به روشن روان»
دومين بار در جنگ گيو و پيران است که وي به دامادي رستم می­بالد:      
«به گيتي نگه کرد رستم بسي / زگردان نيامد پسندش بسي ؛ به مردي و دانش، به فر و نژاد / به خورد و به بخشش مرا کرد ياد؛ به من داد رستم گزين دخترش / که بودي گرامي تر از افسرش؛ مهين دخت بانو گشسپ سوار / به من داد گردنکش نامدار»
و سومين بار زماني است که گيو از سفر هفت ساله­ي خود بازمي­گردد و رستم، بانو را همراه با هدايايي نزد وي مي‌فرستد:«وزان پس گسي کرد بانوگشسپ / ابا خواسته همچو آذرگشسپ؛ هزار و دو صد نامور مهتران / ابا تخت و با تاجهاي گران؛ پرستنده سيصد، غلامان دو شصت / همان هر يکي جام زرين به دست؛ برون رفت بانو ز پيش پدر / برگيو شد همچو مرغي به پر»
بانوگشسب از سه جز، بانو+ گشن+ اسپ که بانو به چم نگهدارنده، زن بزرگ­زاده و کدبانو، گشن يا گوشن به چم نر، جوان دلير و خواستار نر شدن و اسپ يا اسب به عنوان پسوند و يا پيشوند گروهي از نام­هاي مردانه ساخته شده است به چم بانويي چون اسب نر يا دارنده­ي اسب نر. اين نام در اصل نامي مردانه است که با آوردن بانو در آغاز آن به عنوان نامي زنانه به کار رفته است.

سراينده‌ي «بانوگشسپ‌نامه» كيست؟
سراينده­ي اين اثر تا به امروز ناشناس مانده است و هيچ­گونه گماني نيز درباره­ي او نيست. ژول مول در ديباچه­ي شاهنامه آن را سروده­ي پارسيان هند مي­داند. در این نوشته زني را می­نماياند که کمتر ويژگي­هاي زنانه­ای را داراست که در ديوان ديگر شاعران به کار رفته است. بانويي است با خويي مردانه و در پيرامون وي مردان بيگانه­اي ديده مي­شوند  که گاه شکست خورده و يا کوچک شده­اند و گاه خويشاونداني هستند که وي از آنان برتر است.
اين کتاب بيشتر ويژگي­هاي سروده­هاي حماسي را داراست و به خوبي از شاهنامه به عنوان الگو ياري جسته است. روش نوشتاري آن ساده و روان است. واژه­هاي تازي در آن بسيار اندک است. از واژگان رزمي سده­هاي نخستين حماسه­سرايي در آن بهره برده شده است. چگونگی صحنه­هاي رزم و شکار و طبيعت چون شاهنامه در آن هرگاه به گونه­اي آورده شده است و در وزن سرايش، بر وزن شاهنامه (متقارب مثمن) است.
بانوگشسپ نامه دوران جواني تا ازدواج پهلوان بانو را در برمي­گيرد و دوران ميانسالي وي در بهمن نامه سروده می­شود. از آنجا که اين سروده آغاز و پايان ندارد، گروهي برآنند داستاني از فرامرز نامه بوده است (چنان­که در نسخه­هاي پاريس، بريتانيا و چاپ سنگي همراه فرامرز نامه آمده است) و يا سرآغاز و پايان آن در درازناي زمان از ميان رفته است.

شکوفه تقی، استاد دانشگاه اوپسالا سوئد، در اين جستار، كه در همايش هزاره‌ي فردوسي ارايه شد، به بررسی نماد جانوری بخت در برخی از داستان‌های شاهنامه مي‌پردازد. از دید این شاهنامه‌شناس، داستان فرانک و گاو برمایه، نماد فرهنگی جامعه‌ی کشاورزی است. در این‌جا بخشی از گفتار او را می‌خوانید.
فردوسی می‌گوید: چهل سال مانده به پایان هزاره‌ی ضحاک، او خواب می‌بیند که سه مرد جوان، دو تن بزرگتر و یک تن کوچکتر، در کاخش پدیدار شدند. آن‌که کوچکتر بود، با قامتی سرو‌ مانند و فر کیانی، در حالی که کمرش شاهوار بسته بود و گرز گاوسر داشت، به جنگ ضحاک می‌آید و او را کشان‌کشان به البرزکوه می‌برد. ضحاک وحشتزده از این کابوس، همه‌ی خوابگزاران را فرامی‌خواند تا خوابش را تعبیر کنند. یکی از آنان دلیری می‌کند و خبر از نابودکننده‌ی او- آفریدون- می‌دهد. ضحاک از خوابگزار می‌پرسد که فریدون به چه کینه‌ای می‌خواهد او را نابود کند؟ خوابگزار پاسخ می‌دهد که ضحاک، پدر او و گاوی را که دایه‌ی اوست، خواهد کشت.
اما ضحاک با آن‌که از آینده آگاه است، به کار خود در کشتن مردم ادامه می‌دهد. چهل سال پس از آن، فریدون با فر جمشید، زاده می‌شود. نشانه‌ی مهربانی چرخ گردون با فریدون، در زایش گاوی است به نام «برمایه». فردوسی در توصیف گاو برمایه می‌گوید:
که کس در جهان گاو چونان ندید / نه از پیرسر کاردانان شنید
در اینجا گاو و فریدون زایشی هم‌زمان دارند.
هنگامی که ضحاک از ستاره‌شناسان می‌شنود که فریدون زاده شده است، آهنگ کشتن او می‌کند. فرانک، مادر فریدون، گاو را در مرغزار می‌یابد و فرزندش را نزد نگهبان آن گاو می‌برد. فرانک در شاهنامه چنین شناسانده می‌شود: فرخنده، پرهنر، خردمند و پاک‌مغز. این زن چنان هوشیار است که همیشه برای نگهداری از فرزندش، زودتر از ضحاک دست‌به‌کار می‌شود و پیش از آن‌که او کاری برای نابودی فریدون انجام دهد، فرزند را از خطر می‌رهاند.
گاو تا سه سال نقش دایه‌ی فریدون را بازی می‌کند. این گاو، شیرده و رهایی‌بخش فریدون است تا آن‌که ضحاک از بودن گاو برمایه آگاه می‌شود. باز هم فرانک زودتر از هر کس، فرزند را از خطر می‌رهاند و به البرزکوه، نزد مردی دینی، می‌برد. پس فرانک تنها زنی پاک‌مغز و خردمند نیست، زنی است که توانایی فراوان هم دارد؛ به این معنا که کوه را، همانند پرنده‌ای، بالا می‌رود و کودک را به دست مردی که پروراننده‌ی او خواهد بود، می‌سپارد.
در اینجا یک نتیجه‌ی کوچک گرفته می‌شود: نشان انسانی بخت فریدون، مادر است؛ در حالی‌که در بسیاری از داستان‌ها و افسانه‌ها، بخت فرزند با پدر است. در شاهنامه هم در جاهای فراوانی، بخت فرزند با شیوه‌ای که پدر با او برخورد می‌کند، بستگی دارد؛ اما درباره‌ی فریدون، این فرانک است که با خردمندی و توانایی تن و پاک‌مغزی، پیش از آن‌که ضحاکیان به کودک دست یابند، او را به جایی امن می‌برد. از این موضوع برمی‌آید که فرانک زنی پابرجا و استوار است که می‌تواند برای خود و فرزندش تصمیم بگیرد. تنها زمانی که مادر در هندوستان است و کودک آسوده از گزند، فرستادگان ضحاک گاو برمایه و دیگر چارپایان را نابود می‌کنند و خانه‌ی فرانک را به آتش می‌کشند:
خبر شد به ضحاک بدروزگار / از آن گاو برمایه و مرغزار
بیامد از آن کینه چون پیل مست / مر آن گاو برمایه را کرد پست
همه هرچه دید اندر او چارپای / بیفکند و زیشان بپرداخت جای
سبک سوی خان فریدون شتافت / فراوان پژوهید و کس را نیافت
به ایوان او آتش اندر فکند / ز پای اندر آورد کاخ بلند
باید دانست که پیوندی میان فرانک، گاو برمایه و جامعه‌ی کشاورزی هست، اما چگونه می‌توان این پیوند را شناخت؟ یکی این‌که فرانک یک «مادرسالار» است و همانند یک شهربانویی توانا رفتار می‌کند. او نه تنها توانایی دارد، بلکه اندوخته‌ی فراوانی هم دارد و می‌تواند نیاز کند و آن‌چه دارد به جهان پیرامونش ببخشد.
در شاهنامه چنین آمده است که هنگامی که فریدون با آن تواناییی که دارد، به کاخ ضحاک می‌رود، چون بخت با او همراه است، هیچ ایستادگیی در برابر خود نمی‌بیند و سرانجام بر ضحاک پیروز می‌شود و به پادشاهی می‌رسد؛ اما نخستین کسی که او را به پاس برتخت نشستنش شادباش می‌گوید، مادرش- فرانک- است. فرانک برای فرزندش مال و خواسته‌ی فراوان می‌فرستد. روشن است که تنها یک شهربانوی توانا می‌تواند چنین کاری بکند. افزون بر آن، آیینی انجام می‌دهد که با جامعه‌ی کشاورزیی که در کنار رودخانه زندگی می‌کنند، پیوند دارد. در مراسم آیینی که فرانک، هنگام رسیدن پسرش به پادشاهی انجام می‌دهد، می‌توان نخست شست‌وشو کردن را دید:
نیایش‌کنان شد سر و تن بشست / به پیش جهان‌داور آمد نخست
این بخشی از مراسم آیینی همه‌ی دین‌ها و فرهنگ‌هایی است که در کنار رودخانه بالیده‌اند؛ چنین جامعه‌هایی، فرهنگ کشاورزی داشته‌اند. از این گذشته، نشانه‌های جامعه‌ی کشاورزی را در جشن مهرگان و روزی که فریدون برتخت نشست هم می‌توان دید.
به هر روی، در این داستان، گاو برمایه، اگرچه زیبایی و یگانگی دارد، تنها دایه‌ای برای فریدون است؛ اما چهره‌ی نمایان داستان، فرانک است. او ویژگی‌های برجسته‌ای دارد که در هیچ زن دیگری نمی‌توان دید.