دادار

گاه شماری و گاهنامه و سنجش دمان به سال و ماه پیشینه ای چند هزار ساله دارد و از شگفتی های جهان شمرده می شود.
 همين گاه شماری که امروز در دسترس است، کم و بيش به همين روی از چند هزار سال پيش به کار برده می شده است.
نو شدن سال در ايران، و ديگر کشورهای فارسی زبان اين بهانه را به دست داده است٬ تا پيمانه کردن دمان را با دکتر ايرج ملک پور استاد ستاره شناسی دانشگاه تهران که از سی سال پيش به اين سو در بنیاد ژئوفيزيک به بررسی گاهنامه سرگرم است در ميان بگذاريم و پاسخ پرسش های خود را برای همگان پخش کنيم.
گاه شماری (تقويم) از چه دمانی در جهان باب شد و نخستين مردمی که به گاه شماری پرداختند چه کسانی بودند؟
 از دمانی که بشر در يک جا آرام گرفت و جا نشین شد و به زندگی کشاورزی روی آورد  به نياز خود به گاهشماری پی برد. به درستی نمی دانیم٬ ولی باستان شناسان کتيبه ها و نوشته هايی يافته اند که نشان می دهد بشر از ۳۰ هزار سال پیش به نگارگری های اهله ( هلال های ) مهی می پرداخته است.
 هنگاهی که مرد(آدم) جانسین شد شب و روز را می شناخت، اما پس از کمی دريافت که برای کشاورزی، برای کشت – البته شايد هنوز کشتی در کار نبود – برای برداشت ، يا آغاز سرما و گرما نياز به گاهشماری دارد.
نخستین داستانی که پس از شبانه روز، او را به سوی خودش کشید(نظرش را جلب کرد)، نو به نو شدن ماه بود. نو به نو شدن ماه سبب شد که نخستین گاهشماری مرد، گاهشمار مهی باشد. اما نوشته یا کاغذی در اين زمينه در دست نیست٬که نشان دهد گاهشماری به درستی از چه دمانی به کار گرفته شده است.
کهن ترين گاهشمار کاغذ داری که در دسترس هست٬ برابر ۵ ژوئن ۸۴۹۸ پ. م است. کهن ترین کاغذی که در دسترس هست٬از بودن گاهشمار نزدیک ۸۵۰۰ سال ق. م گزارش می دهد. ولی به هر روی ما نگاه که می کنيم می بينيم که از ۳۰ هزار سال پیش مر تقويم داشته است.
از چه زمانی تقويم خورشيدی به وجود آمد؟
بشر به تجربه فهميد هر دوازده بار که شکل ماه عوض می شود ( تقريباً يک سال ) هنگام کشت يا درو فرا می رسد. اما سال قمری بين ده تا دوازده روز کمتر از سال طبيعی است – يعنی همان سالی که ما به آن سال شمسی می گوييم – بنابراين وقتی از تقويم قمری استفاده کرد، ديد اين تقويم هر سه سال تقريباً يک ماه با سال طبيعت اختلاف پيدا می کند و هر ده سال تقريبا يک فصل عقب می افتد، و جای کشت و درو با هم عوض می شود. فهميد که تقويم قمری در کار کشاورزی قابل استفاده نيست.
از بين کشورهای مختلف، مطابق مدارک موجود، مصری ها اولين ملتی بودند که تقويم قمری را کنار گذاشتند و حدود ۶۵۰۰ سال پيش از اين، تقويم شمسی را به کار گرفتند. اما آنها هم بعد از يکی دو هزار سال که با تقويم شمسی کار کردند، متوجه شدند که اين تقويم هم اشکالاتی دارد.
يعنی اگر بخواهيم سال را ۳۶۵ روز بگيريم مشکلاتی به وجود می آيد. مصری ها متوجه شدند و از حدود ۴۵۰۰ سال قبل از ميلاد کبيسه را اجرا کردند.
کبيسه چيست و برای چه بايد اجرا شود؟
 کبيسه در نظر گرفتن کسر شبانه روز سال است. چون ما نمی توانيم کسر شبانه روز سال را در زندگی روزمره به کار ببريم، کسری ها را روی هم می گذاريم تا يک شبانه روز شود. برای مثال اگر سال، ساعت دو بعد از ظهر شروع شود، فردای آن روز را اول فروردين به حساب می آوريم.
چون ساعت ما از ساعت ۲۴ شروع می شود، بنابراين مجبوريم کسر شبانه روز چند سال را حذف کنيم يا کسر شبانه روز چند سال را جمع کنيم تا هر وقت کسری های ما يک شبانه روز شد، سال را يک شبانه روز بيشتر بگيريم و اين را می گوييم سال کبيسه.
در مورد ما ايرانی ها، مطابق مدارکی که داريم حداقل از حدود دو سه هزار سال قبل از ميلاد ما تقويم شمسی داشته ايم. مدرکی نداريم که نشان دهد تقويم قمری، تنها تقويم ايرانيان بوده است. ولی در طول تاريخ همواره تقويم قمری در کنار تقويم شمسی وجود داشته و برای امور مذهبی از تقويم قمری استفاده می کردند.
هنوز هم برای آيين های مذهبی از تقويم قمری استفاده می کنيم. اروپايی ها هم عيد پاک يا کريسمس و آيين های ديگر مذهبی را بر اساس تقويم قمری برگزار می کنند. يعنی تقريبا برای همه تقويم قمری، تقويم مذهبی بوده است.
به هر حال ما تقويم شمسی را هميشه داشته ايم. همين نوروزی که اکنون برگزار می شود و به جمشيد منسوب است، حدود چهار پنج هزار سال قبل از ميلاد شروع شده است.
در تاريخ ايران معروف است که در دوره ملکشاه سلجوقی تقويم را به شکل امروزی در آوردند که به تقويم جلالی معروف است. همين تقويم در دوره رضاشاه هم تغييرات جزيی به خود ديده است ...
نه، تغييرات دوره رضاشاه جزيی بوده است. پیش از اسلام ما گاهشمار درستی داشتيم. باستان شناسان می گويند درست ترين شمارش گاهنامه(محاسبات) در جهان کهن، ازآن روزگار کمبوجيه است. در روزگار ساسانی ها هر پادشاهی که آمد آغاز  را از دمان نشستن او به پادشاهی شمرده میشد. اين شیوه دشواری های فراوان در پی داشت٬چون پهیه و ستون درستی نداشت.
در روزگار چیرگی تازیان بر ايران، از گاهشمار ايرانی نمی شد سخن گفت. اگر کسی درباره گاهشمار ايرانی گفتگو می کرد او را نجس می خواندند. اين بود که هيچ کس  نمی توانست درباره گاهشمار ايرانی سخن بگوید.
اما هنگامی که دو سه سده در ايران به سر بردند، داستان به انجام خوش رسید. به اين نمونه نگاه کنید:اگر در ماه رجب از کشاورزان ماليات بگيريد و فرض کنيم که ماه رجب برابر مهر ماه بوده است. از آنجا که سال قمری هر سال يازده روز از طبيعت عقب می افتد، يک سال که خليفه به هنگام وصول ماليات، به مزرعه رفت ديد که مردم تازه کشت کرده اند. از وزيرش پرسيد ما چطور ماليات بگيريم، اينها که گندم شان هنوز سبز نشده است. می گويند يکی از برمکی ها به خليفه توضيح داد که قضيه از اين قرار است که شما سالی يازده روز از طبيعت عقب می مانيد. حالا هم يک فصل عقب افتاده ايد، حالا موقع کشت است و دهقانان هم از اينکه در چنين موقعی ماليات بدهند ناراضی اند. از آن زمان خلفا هم متوجه شدند و مجبور شدند که تقويم شمسی را قبول کنند. تقويم شمسی را گرفتند و با تغييراتی جزيی بدان نام تقويم خراجی دادند.
يعنی پس از حمله اعراب تا زمان ملکشاه سلجوقی مردم ايران از تقويم قمری استفاده می کردند؟
نه، در آن موقع ايرانی ها از تقويم يزدگردی استفاده می کردند ولی کبيسه ها را اجرا نمی کردند. در واقع هر کس به ميل خود کاری می کرد. تا اينکه در دوره ملکشاه سلجوقی گفتند رصد بکنيم ببنيم خورشيد در روز اول فروردين در اعتدال بهاری نيمکره شمالی قرار دارد يا نه.
وقتی رصد کردند ديدند که ما حدود بيست روز جلو رفته ايم. يعنی دريافتند امروز که روز ۲۱ فروردين گرفته می شود، در واقع روز اول فروردين است. اين بود که ما در سال ۴۵۸ هجری، بيست روز سال خود را عقب کشيديم.
يعنی از همان زمان کبيسه را هم درست کردند و اکنون که حدود هزار سال از آن زمان می گذرد نياز به دوباره نگری در آن نبوده است؟
 چون اين وضعيت را ديدند تصميم گرفتند که کبيسه را هم درست کنند زيرا مشکل از کبيسه پيدا می شد. در واقع دقيق ترين تقويم خود طبيعت است. چون سال برابر ۳۶۵ روز و پنج ساعت و خرده ای است، ما بايد آن خرده را طوری محاسبه کنيم که در هزار سال و دو هزار سال مشکلی پيدا نشود. اين بود که قانونی برای اين کار تهيه کردند. اين همان قانون است که حالا ما هر چهار سال يا هر پنج سال يک سال کبيسه داريم.
در تقويم ميلادی هر چهار سال يا هر هشت سال يک بار کبيسه دارند. من در کتابی با عنوان « تقويم پنج هزار ساله هجری شمسی » همه کبيسه ها را برای ۵۰۰۰ سال حساب کرده ام که ببينم دقت تقويم ما ( همان تقويم جلالی ) چقدر است. پس از محاسبه متوجه شدم که ما در سال ۴۵۸ با طبيعت هيچ اختلافی نداشتيم. يعنی دانشمندان ايرانی در آن زمان بسيار دقيق کار کرده اند.
به هر حال بر اساس محاسبات من، تقويم ايرانی هر ده ميليون سال يک روز با طبيعت خطا پيدا می کند. برای اينکه دقت اين تقويم را بدانيد بايد بگويم که تقويم اروپايی ها هر ۲۵۰۰ سال يک روز خطا دارد. تقويم ايرانی بين ۴۰ تقويم موجود در جهان امروز دقيق ترين است.
در زمان رضاشاه تقويم ايرانی چه تغييراتی به خود ديد؟
ما تقويم های مختلف داشتيم. بعد از حمله اعراب به ايران شايد ده پانزده جور تقويم در ايران استفاده می شد. چون اين تقويم ها مختلف شده بود، در دوره رضاشاه آمدند گفتند از تقويم هجری شمسی استفاده بکنيم ولی طول ماهها را عوض کنيم.
تا قبل از حمله اعراب، تقويم ما خيلی جالب بود. در واقع همان بود که حالا سازمان ملل دست اندرکار انجام آن است. تقويم ما دوازده ماه سی روزه داشت و پنج شش روز آخر اسفند را جشن نوروز برگزار می کردند. يعنی اين روزها را روزهای کار محاسبه نمی کردند. در دوره رضاشاه آمدند طول ماهها را طوری انتخاب کردند که آغاز فصل و آغاز ماه يکی باشد. مثلا اول فصل تابستان همان اول ماه تير باشد. اين نشان می دهد که ايرانی ها چه مطالعات عميقی در زمينه تقويم داشته اند. در اروپا اين طور است که مثلا آغاز بهار با بيستم مارس مطابق می شود.
 ضرورت دارد يادآوری کنم که فصل بهار و تابستان در طبيعت ۱۸۶ روز است، در تغييرات دوره رضاشاه آن را بخش بر شش کردند و هر ماه را ۳۱ روز گرفتند. قسمت دوم سال اما به لحاظ طبيعت ۱۷۹ روز يا ۱۸۰ روز است. آن را هم به شش ماه سی روزه تقسيم کرده اند و ماه اسفند را گاهی ۲۹ و گاهی ۳۰ روز گرفتند. فصل های سال طبق تقويم اروپايی به وسط ماه می افتد در حالی که تقويم ما اين اشکال را ندارد.
البته در حدود چهار هزار سال ديگر اين اشکال در تقويم ما هم به وجود خواهد آمد چون طول فصول از لحاظ طبيعت دارد تغيير می کند. در آن موقع ( چهار هزار سال بعد ) ما مجبوريم طول ماههای خود را تغيير بدهيم. اين تقويمی که ما امروز داريم، کبيسه اش همان کبيسه تقويم جلالی است.
مهمترين رکن هر تقويمی هم کبيسه آن است، چون بايد با طبيعت همخوانی داشته باشد. در دوره رضاشاه ما فقط تعداد روزهای ماهها را تغيير داده ايم.
آيا اسم ماههای ايرانی در زمان رضاشاه تغيير نکرد؟
نه، ايرانی ها هميشه اين اسامی را داشته اند. اسامی ماهها همين اسامی بوده است. فقط به اسفند ماه اسفندارمذ می گفته اند که بعد ساده تر شد. البته اگر به چهار پنج هزار سال قبل برگرديم شايد تلفط اين اسامی اندکی تغيير کرده باشد ولی خود اسامی تغيير نکرده، همين اسامی بوده است.
بنابراين همه چيز ما قديمی است. فقط مبداء شماره گذاری سال، متعلق به هجرت پيغمبر از مکه به مدينه است. بقيه تقويم ما همان تقويم جلالی يا همان تقويم اوستايی قديم است.
ايرانيان آغاز بهار را آغاز سال می گيرند. سال نو مسيحی در اوايل زمستان آغاز می شود. با توجه به اينکه سال تحصيلی کشورهای اروپايی و ايران با دو سال شمسی متداخل می شود، اگر آغاز سال را مهر ماه می گرفتند برای همه مفيدتر نبود؟
 چون می خواستند آغاز سال با جشن شروع شود، آغاز بهار که همزمان با زايش طبيعت است، برای اين کار مناسب تر بود. اما وقتی در تاريخ مطالعه می کنيم می بينيم هخامنشی ها اين کار را کرده بودند يعنی سال را از مهر ماه آغاز می کردند. يعنی اعتدال زمستانی را آغاز می گرفتند که در آن زمان هم شب و روز مانند اول فروردين برابر است.
علت اين است که سال در واقع دو فصل گرم و سرد دارد. بهار و تابستان فصل گرم است، پاييز و زمستان فصل سرد است. فصل سرد کمتر دوره فعاليت است در حالی که در بهار زندگی شروع می شود. حالا هم - هرچند ما نمی خواهيم شروع سال را عوض کنيم - ولی بهترين موقع شروع سال همان مهر ماه است. چون به لحاظ مالی فرض کنيد که حقوق کارکنان دانشگاه تهران در شش ماه اول به يک سال و شش ماه دوم به سال ديگر اختصاص دارد و در واقع از دو بودجه استفاده می کند.
در حالی که اگر شروع سال مهر ماه می بود ما اين مشکل را نمی داشتيم. تقويم ميلادی هم همين مشکل را دارد. به همين جهت حالا سازمان ملل مشغول مطالعه است تا اين مشکل را به صورت جهانی حل کند.
سازمان ملل مشغول مطالعه چه کاری است و قصد دارد چه مشکلی را حل کند؟
سازمان ملل دست اندرکار تهيه يک تقويم جهانی است تا بر اساس آن بتوان سال را به چهار فصل مساوی با تعداد روزهای مساوی تقسيم کرد و در هر فصل نيز تعداد روزهای تعطيل پايان هفته يک اندازه باشد. در واقع همان کاری را می کند که ايرانيان چند هزار سال پيش انجام داده بودند.
مطالعات نشان می دهد که ما در گذشته دور، دوازده ماه سی روزه داشتيم و تکليف کاملا روشن بوده است. سازمان ملل مشغول مطالعه است تا بتواند تعطيلات پايان هفته را ثابت نگهدارد. حالا بعضی ماهها چهار جمعه دارد و برخی ديگر پنج تا. تکليف روشن نيست. ضمنا سازمان ملل هم دارد شروع سال را به بهار منتقل می کند که همان شروع سال در طبيعت هم است.
ظاهرا ايرانی ها در گذشته يعنی تا قبل از اسلام ماه را به چهار هفته تقسيم نمی کردند. تقسيم بندی ماه در آن زمان چگونه بوده است؟
  ماه ما سی روزه بوده است و به جای هفته، پنجه و دهه داشتيم. هفته نداشتيم. مصری ها و يونانی ها و چينی ها هم نداشتند. همه از پنجه و دهه استفاده می کردند. ولی بابلی ها داشتند. هفته منشاء مذهبی دارد.
بابلی ها که در علم پيشرفت کرده بودند سوال هايی برايشان پيش آمده بود. فرض کنيد در زمينه هوا شناسی تعجب می کردند که مثلا چرا صبح آفتابی است ولی بعد از ظهر توفان می شود. به اطراف خود نگاه کردند ديدند در اطرافشان چيزی نيست که موجب چنين تغييراتی شود. به آسمان نگاه کردند ديدند از اين سه هزار و پانصد نقطه روشنی که در هر لحظه شب می توان ديد، هفت تای آن جا به جا می شود و بقيه ثابت است.
اين هفت تا را خدا فرض کردند. گفتند پس بياييم اين روزهای ماه را به نام اينها بکنيم که نگهدارنده ما باشند. بنابراين هفت روز هفته ساخته شد و اسم پيدا کرد.
بعد کلدانی ها و يهودی ها آمدند گفتند روز هفتم کار نمی شود کرد. خداوند جهان را در شش روز آفريد و روز هفتم به استراحت پرداخت. احتمالا روز هفتم شان شنبه بود که در آن کار نمی کردند و فکر می کردند روز بلاست. از خانه شان تکان نمی خوردند مبادا بلايی نازل شود.
مسيحی ها که آمدند برای آنکه از همان روز تعطيل يهودی ها و کلدانی ها استفاده نکنند، روز بعد يعنی يکشنبه را تعطيل کردند. مسلمان ها که آمدند روز قبل يعنی جمعه را تعطيل کردند.
به اين ترتيب تقسيم ماه به چهار هفته عمومی شد. اما بطور خلاصه می توان گفت که بشر از تغيير شکل ماه برای پيدا کردن يک فاصله زمانی بزرگتر از روز و کوچکتر از ماه استفاده کرد. هر ماه را به چهار هفته تقسيم کرد. چون تغيير شکل ماه با عدد هفت هماهنگ است. هلال ماه تا روز هفتم باريک است، از روز هفتم تا روز چهاردهم تکميل می شود، از چهاردهم تا بيست و يکم کم و بيش قرص کاملی دارد و پس از آن دوباره باريک و محو می شود.
ايرانيان گويا از زمان مغول ها هر سال را به نام حيوانی ناميده اند. معنی اين کار چيست و آيا ضرورتی هم برای آن وجود دارد يا بر حسب عادت ادامه يافته است؟
اين تقويم مغولهاست. مغولها وقتی به ايران آمدند تقويمی هم با خودشان آوردند. آنها مبدأ تاريخی نداشتند. در واقع از نام حيوانات که بر سال می گذاشتند به عنوان مبدأ تاريخ استفاده می کردند. شما اگر از يک چينی می پرسيديد چند سال دارد، می گفت مثلا سگ ۲ . يعنی سال سگ متولد شده، دو دوره هم گذشته و اگر امسال سال سگ باشد يعنی ۲۴ سال.

نوروز جشني است به درازی پیشینه شهرنشینی بشری. اين تاريخ نيست که نوروز را می سراید بلكه نوروز است که تاريخ را در دامان خويش پرورده است.
نوروز و آيين‌هاى باشكوه آن، راهى چند هزار ساله و پر پيچ و خم را پيموده تا به ما رسيده است. «نوروز» كهنسال‌ترين آيين ملى در جهان است كه جاودانه مانده و يكى از شوندهای(:دلايل) پايندگي فرهنگ ايرانيان است. آيين‌هاى برگزارى اين جشن بزرگ در روزگار کنونی با سه هزار سال پيش تفاوت چشمگيری نكرده و همبستگی فرهنگى ساكنان ايران زمين را در پي داشته‌است. ایرانی در هر گوشه از جهان كه باشد آیین‌های نوروزی را يكسان برگزار مى‌كند و بزرگ مى‌دارد. از همين روي است كه انديشمندان «نوروز» را نماد جاودان پايداری چیستی و میهن پرستی ايرانى خوانده‌اند و رخدادنگاران در این گفته گمان ندارند، چرا كه در درازناي تاريخ نيروى بزرگ و كارآيى‌هاى فراوان نوروز را دیده اند.

فردوسی در داستان پدید آمدن نوروز در شاهنامه آورده است: هنگامی‌که جمشید از کارهای کشوری بیاسود، بر تخت کیانی نشست و همه‌ي بزرگان بر گرد تخت او فراهم آمدند و بر او گوهر افشاندند. جمشید آن روز را که نخستین روز از فروردین و آغاز سال بود، « نوروز» نامید و جشن گرفت.
گروهی از پژوهشگران پیدایش نوروز را از روزگار کیومرس، نخستین انسان در استوره‌هاي ایرانی می دانند، و برخی دیگر با اشاره به اوستا می‌گویند اشوزرتشت در جایگاه یک اختر‌شناس و پایه‌گذار گاهشماری خورشیدی، گاه برابری شب و روز ، آغاز بهار و جشن نوروز پایه‌ریزی کرده‌است.
ایرانیان باستان گویا از نوروز در آغاز با نام «ناوا سرِدا» به چم سال نو یاد‌می‌کردند. به‌نوشته‌ي ابوریحان بیرونی، دانشمند سده 11 میلادی، سغدیان و خوارزمیان، مردمان ایرانی آسیای میانه، نوروز را «نوسارد» و «نوسارجی» به چم«نوسال» یا سال نو می‌خواندند.
اگرچه نوروز از كهن‌‌ترين جشن‌‌های ايرانيان است، اما در اوستا به روشنی از آن ياد‌نشده‌است و این نشان می‌دهد که این جشن دینی نبوده و به نگاه پژوهشگران این جشن میهنی پیش از اشوزرتشت هم یکی از جشن‌های بزرگ مردم بوده‌است.
از برپايي آيين‌هاي نوروزي در روزگار هخامنشيان آگاهی‌ درستی در دست نيست و تنها  سنگ‌نگاره‌های برجای‌مانده از روزگار هخامنشي نشان‌دهنده برگزاری آيين‌هاي نوروزی در تخت‌جمشيد است. اين یادگارها، نمايشي  از پیشکش هديه‌ها از سوی کشورهای فرمانبردار هخامنشيان به بارگاه پادشاه است.
از چگونگي برگزاری نوروز در روزگار اشكانيان آثاری در دست نيست. شادروان پورداوود مي‌نويسد: «هر چند اشكانيان، ايراني‌نژاد و زرتشتي‌كيش بودند، ولي چيرگي 80 ساله يونانيان موجب شد كه آنان در باب آداب و رسوم‌ ايراني بي‌قيد شوند و شايد در پايان دوره حكومت 476 ساله دوباره مليت ايران قوت گرفت.»
در روزگار ساساني، آيين نوروز را شش تا سي روز برگزار مي‌كردند و روز ششم فروردين خورداد روز را نوروز بزرگ مي‌ناميدند و اين روز را به خورداد امشاسپند نسبت مي‌دادند.
پس از شکست ساسانیان تا دير‌زماني مراسم نوروز در ايران پنهانی و خانوادگى برگزار مى‌شد. از روزگار عباسيان به شوند(:سبب) گسترش رخنه ايرانيان در دستگاه خلفا، مراسم نوروز به اين دستگاه راه‌يافت. در روايت است كه هارون‌الرشيد، خليفه معروف عباسى هزاران سكه نقره در مراسم نوروز سال ۲۱۱ هجرى در شهر بغداد به بزرگانى كه به ديدن او رفته بودند پيشكش كرد.
دلبستگي‌ ايرانيان به سنت‌های گذشته خود شوند آن شد تا نوروز كه نمادی از شكوه و شناسه‌ي آنان بود در سراسر دوران پس از ساسانیان، حتا در روزگار خلفايي كه توجه و باوری به اين رسم‌ها نداشتند، برپا شود و آشنايي و آگاهي فرمانروايان اموی و عباسي از آيين‌ پيشكشي‌دادن به حاكمان شوندی(:دليلي) برای گرايش فرمانروايان تازي به برگزاری نوروز شد.
مردآويز زيارى(مازندرانى) از قهرمانان ملى ايرانيان كه بر بخش‌های بزرگى از ايران زمين فرمان مى‌راند و اصفهان را پايتخت خود قرارداده‌بود، كمر به برگزارى آیين‌هاى ملى ايران همچون تيرگان، مهرگان، سده، و مهم‌تر از همه نوروز، درست به مانند روزگار ساسانيان، بست و در اين راه سخت‌گيرى بسياری از خود نشان‌داد.
كاهش نيرو و رخنه تازيان و روی کار آمدن دولت‌های ايراني و ايجاد حكومت‌های مستقل همچون صفاريان و سامانيان و دلبستگی پادشاهان ايراني‌نژاد به اجرای آیین‌های ايرانی، سبب زنده شدن نوروز و برگزاری باشكوه اين جشن شد.
 ابوالفضل بيهقي نيز در بخش‌‌های گوناگون تاريخ خود اشاره‌هایی به دادن پيشكشي در نوروز و مهرگان كرده‌است كه نشان‌دهنده‌ي برگزاری آیین‌های نوروزی در روزگار غزنويان است. با روی كار آمدن حكومت صفوی و رسميت يافتن مذهب تشيع، برخي از آداب اسلامي با آيين‌هاي نوروزی درآميخت و تلاش دانشمندان ایرانی شيعه در گرد‌آوری احاديث و روايات معصومين در پيوند با نوروز، بر رونق بيشتر اين جشن افزود.
برای نمونه در حديثي از علامه محمدباقر مجلسي به نقل از امام جعفر صادق(ع) آمده است كه امام صادق(ع) نوروز را روزی فرخنده و خجسته و روزی كه در آن آدم آفريده‌شده، معرفی می‌كند.
شاه‌اسماعيل‌صفوى روز ۱۱مارس (در سال ۱۵۰۲ ميلادى) و ۹ روز مانده به نوروز را براى تاجگذارى خود برگزيده‌بود تا آیين‌هاى نوروزى را در جايگاه شاه ايران برگزاركند. وى كه در تبريز خود را شاه ايران اعلام كرده بود در همين مراسم گفته بود كه مكلف به زنده كردن امپراتورى ايران است.
در سال ۱۵۹۷ ميلادى شاه‌عباس‌صفوى آیين نوروز را در «نقش جهان» برگزار كرد و در سخنرانی خود به اين مناسبت اعلام داشت كه اصفهان پايتخت هميشگى ايران خواهد بود و مي‌خواهد آن را به گونه‌ي زيباترين و امن‌ترين شهر جهان درآورد و به نمايندگان كشورهاى خارجى كه به شركت در مراسم، فراخوانده شده بودند، اجازه داد كه براى كشور خود در اصفهان سفارتخانه بسازند. شاه عباس اول اكتبر سال ۱۵۸۸ ميلادى فرمانرواي كشور ايران شده‌بود. وى در برپایی جشن های میهنی بسیار می کوشید.

نادر شاه به نوروز و آیين‌هاى آن مهر فراوان داشت. وى سكه خود با نام سكه نادرى را در سال ۱۷۳۵ ميلادى، در مراسم «سلام نوروز» رايج ساخت و قطعاتى از آن‌را به رسم پيشكشي به منشى‌ها و افسران خود داد كه در يك سوي سكه نقش شده بود: «الخير فى ما وقع» و در سوي ديگر سكه اين عبارت ديده مى‌شد: «نادرايران‌زمين». اين نگاشته نشان مى‌دهد كه نادر خواهان زنده‌گرداني امپراتورى ايران در چارچوب مرز هاى روزگار ساسانيان، اشكانيان و هخامنشيان بوده است. نادرشاه در سال ۱۷۳۹ در جريان لشكركشى به هند، پس از شكست دادن ارتش۳۶۰ هزار نفرى اين كشور و دريافت تاج شاه هند، براى ورود به دهلى چشم به راه فرارسيدن نوروز شد تا در روزى خجسته به اين آرزو برسد و روز ۲۰ مارس (نوروز) وارد دهلى شد و آيين‌هاي نوروز را در كاخ دهلى برگزار كرد.
كريم‌خان‌زند(وكيل مردم) پس از برگزيدن شهر شيراز به پايتختى ايران، از سال۱۷۶۱ ميلادى، «سلام نوروزى» را در ساختماني كه اينك موزه پارس ناميده مى‌شود، برگزار مى‌كرد و سپس به ديدن مردم عادى كوچه و خيابان مى‌رفت. وى در نخستين نوروز در شيراز از جيب خود چند نوازنده را اجير كرد كه در ميدان‌هاى شهر بنوازند و مردم را شاد كنند كه پس از آن، اين رسم شامل روزهاى ديگر هم شد. كريم‌خان براى شاد‌كردن مردم و زدودن غم‌هايشان هر اقدامى را كه مى‌توانست، مى‌كرد.
آغا‌محمدخان قاجار با همه ستم‌پيشگي و داشتن ريشه و تبار مغولى، «نوروز» را براى تاجگذارى‌اش برگزيد. وى در نوروز سال ۱۱۷۴ خورشيدي(مارس ۱۷۹۵ ميلادى) در تهران تاجگذارى كرد و اين شهر را پايتخت قرار داد كه هنوز پايتخت است.

 جشن نوروز و ماه فروردين                  با گذشت زمان دوباره رسيد

داد اين مژده را چو باد بهار                   گل زشادي شكفت و سبزه دميد

بر سر و روي گل گلاب افشاند              گشت شاداب چهره گلزار

كه به روز ششم رسد از‌ راه               باز جشني بزرگ و نيك آيين

هم درين روز، شت‌اشوزرتشت        ديده بر روي اين جهان بگشود

باد فرخنده بر همه اين جشن          جشن پيدايش پيمبر ما

آن كه فرمود از براي نجات              ره يكي هست و هست آن ره راست

آن كه فرمود پاكي تن و جان           باعث شادي است و خوشبختي

آن كه تعليم داد مردم را                 هم به پندار نيك و هم گفتار

آن كه گفتار آسماني او                 همچو خورشيد هست تابنده

بر روانش هزار بار درود                  كه به ما راه زندگي آموخت

پرتو پاك مهر يزدان را                     در دل پيروان خود افروخت

برداشت از : ماهنامه هوخت، شماره يك، سال ۱۳۴۶

گرچه نوروز  جشن همه‌ي ايرانيان است، اما اين جشن فرخنده در هر گوشه‌ از كشورمان با سنت هاي ويژه‌‌اي برگزار مي‌شود و استقبال از اين جشن پيش از اين در كرمان و يزد رنگ وبوي ديگري داشته كه از آن جمله مي‌توان ازخوردني هاي وي‍ژه‌ي  نوروز اشاره‌كرد. بخشي از آداب نوروزي كه شايد اين روزها شماري از خانواده‌ها آن را به فراموشي سپرده‌باشند.
هنوز هم  نخستين روز نوروز كه به ديدن بزرگترها مي‌رويم با گونه‌اي از نوشيدني‌ كه  شب پيش در ظرف بزرگي از جنس سفال ياچيني  با ميوه هاي خشكي چون ترشاله،آلو،برگه هلو،انجير، آلبالو، زرشك و آب آماده‌شد با مزه‌ي ترش و شيرين دلچسبي كه دارد، پذيرايي مي شويم
بيشترزرتشتيان كرمان روي سفره‌ي هفت‌سين، كماچ شيرين  كه از خمير، تخم مرغ، روغن،  شكر و يا كماچ سن كه از آرد سن  وروغن درست شده و چنگمال، شيريني محلي كرمان  كه  خرمايي ‌است ‌بي هسته درآميخته با ،نان نرم(كپو-kopoo)،كره يا روغن گوسفند كه بسيار ورز داده شده و به شكل خميري يكنواخت درمي‌آيد.
از ديگر خوراك‌هاي زرتشتيان كرمان در نوروز، مرغ بريان شده‌ي شكم پر،ماست‌و‌اسفناج يا كشك‌و‌اسفناج نز مي‌توان اشاره‌كرد.
پيش از اين، در روزهاي نزديك به نوروز چند خانواده يك جا جمع مي شدند و براي شيريني نوروزي مي‌پختند.
 در كرمان بيشتر زرتشتيان شيريني وآجيل نوروز را خودشان در خانه تهيه مي‌كرده و هنوز هم اگر سخت‌هاي شهرنشيني اجازه بدهد، خودشان شيريني نوروز را تهيه مي‌كنند. يكي از اين شيريني ها «پفك» است، يك  شيريني سفيد رنگ و ترش‌ و شيرين. براي درست كردن «پفك»، از سفيده تخم مرغ و آب غوره‌ي بي‌نمك خانگي‌،  شكر، كمي آبليمو و هل استفاده مي شوداين شيريني وي‍ژه‌ي كرمان است و درست كردن آن نياز به تجربه ومهارت بسياري دارد.
 پفك را قالب نمي زنند وبا انگشت به شكل هلال ماه يا برگه‌ي نارنگي در گوشه اي از مقواهايي كه به همين  منظور آماده‌كرده‌اند مي‌زنند و در سايه مي‌گذارند تا خشك شود. اگر هوا باراني باشد، شيريني چسبو شده(:چسبناك به گويش كرماني) و مزه‌‌ي ويژه‌اش را از دست مي‌دهد.
پفك را تنها از سفيده‌ي تخم‌مرغ درست‌مي‌كنند اما از باقيمانده‌ي زرده تخم مرغ هايي پفكي، شيريني گردويي مي‌پزند.
نان پر يا نان چرخي، ديگر شيريني خوشمزه مردم كرمان براي نوروز است. پس از  درست كردن خمير  اين شيريني پرخواهان كه از آرد سفيد و روغن گوسفند و تخم‌مرغ  تهيه‌مي‌شود، آن را از قالب شيريني كه بر روي چرخ‌گوشت دستي گذاشته شده، مي‌گذرانند و سيني را در فر مي‌گذارند تا بپزد و طلايي رنگ شود.
زرتشتيان يزد نيز شيريني‌هاي ويژه‌اي را براي نوروز تدارك مي‌بينند. شيريني‌هايي كه چند روز پيش از نوروز تهيه‌مي‌شوند. چند نمونه‌از اين شيريني‌ها را در دنباله‌ي نوشتار مي‌خوانيد:
نان شیر :برای تهیه‌ي نان شیر، نخست آرد گندم را بیخته و آن را  با شیر، مایه خمیر، روغن، شکر، هل، گلاب و کمی آب، خمیر می کنند. خمیر را خوب ورز می‌دهند و چندي ديگر، آن را به چانه‌های کوچک بخش كرده و آنها را با چوب ویزه‌ای بر روی سینی مسی پهن می‌کنند. كمي دانه‌ي گیاه خرفه را روی آن می‌پاشند و خمیر پهن شده را روی لیپوگ گذاشته و به تنور می‌چسبانند.
کماچ شیرین:نوعی نان شیرینی است و مواد آن مخلوطی از آرد و شکر و روغن و مغز گردو و بادام و هل و گلاب است مانند کیک در دیگ های نسبتا کوچک تهیه می کنند.
حلوای سن:برای تهیه این حلو ا مقداری گندم جوانه زده را که قبلا خشک کرده اند. در هاون میکوبند تا کاملا نذم شود. آن گاه بخشی دیگر از آن را به همان صورت کنار می گدارند. مقددار کافی خرمای سیاه را هم چندساعت قبل در آب خیس می کنند تا برای حلوا آماده شود. آن گاه روغن را در ماهی تابه به خوبی داغ می کنند و گندم های خردشده را که کنار نهاده بودند در آن میریزند. سپس مخلوط آسیاب شده را اضافه می کنند تا کمی سرخ شود آنگاه آب و خرما به آن می افزایدند. و با قا شق آنقدر هم می زنند تا سفت شود.
افزون بر اين شيريني ها كرماني ها پيش از نوروز با آرد برنج، روغن ، شكر،تخم مرغ ، هل و زعفران نان  برنجي هم درست مي كردند ويا با آرد سفيد و مغز بادام و روغن حاجي بادام تهيه مي شد
افزون بر شيريني بيشتر زرتشتيان كرمان در خانه پالوده كرماني براي پذيرايي از مهمانان خود تهيه مي كردند.كه درست كردن اين پالوده نيز نياز به مهارت و تجربه دارد براي تهيه آن مقداري آب را جوش مي آوردند كه نيمي از آن را كنار مي گذاشتند تا اگر نشاسته در هنگام پختن نياز به آب بيشتري پيدا كرد از اين آب گرم استفاده كنند.براي درست كردن پالوده نشاسته را در آب سرد خيس مي كردند تا كاملا حل شود سپس آن را در آب جوش مي ريختندوپس از پخته شدن آن بطور تجربي هر وقت كه غلظت نشاسته را كافي مي دانستند. ظرف بزرگي را پر از آب سرد مي كردند و اين نشاسته پخته شده را در آبكشي كه در بالاي ظرفي كه در آن آب سرد بود مي ريختند و نشاسته از آبكش رد مي شد و به شكل دانه هاي گرد در آب مي افتاد پس از آنكه خنك مي شد آب آن را با عبور از آبكش مي گرفتند و به آن شربت  گلاب  مي افزودند
هنوز هم بسياري از خانواده هاي كرماني  پيش از سال نو اين شيريني ها و نوشيدني ها را درخانه درست مي كنند.
آش ژه ژه(je je):برای تهیه این آش که در واپسین روز پنجه پخته می شود، سه  پیاز، همه حبوبات و گندم و جو هرکدام یک استکان. آلبالو خشکه و آلو و برگه زردآلو و آلوچه خشکه  و چند پاچه گوسفند را با نمک و فلفل و زرچوبه با آتش کم می پزیم تا جا بیفتد.

 گاهشماری خورشیدی که هزاروسیصدونودمین سال آن را آغاز کرده ایم، فروردین‌ماه 1304 خورشیدی(86 سال پیش) به تصویب مجلس شورای ملی رسید و «تقویم رسمی کشور» شد.
متن قانون مصوب مجلس چنین است: