دادار

• 40 سال پس از شكست نهاوند، ايرانيان به دعوت مختار شمشير برگرفتند، مورخان اروپايي ماه فوريه سال 683 ميلادي را آغاز بپاخيزي مختار ابوعبيده ثقفي در عراق به خونخواهي حسين ابن علي (ع) و يارانش نوشته اند و اضافه كرده اند كه در اندك مدتي بيش از 20 هزار ايراني با اسب و اسلحه به وي پيوستند و ظرف چهار سال بسياري از لشكريان بني اميه و سردارن اعزامي از شام (سوريه، لبنان و بخشي از فلسطين و ...) را از پاي در آوردند. به نوشته اين مورخان، قيام مختار فرصت مناسبي به ايرانيان داده بود تا با عربان كه بر وطن آنان مسلط شده و نوه پيامبر اسلام را با شقاوت تمام مقتول ساخته و خانواده او را اسير كرده بودند درآويزند.

• سالگشت درگذشت اميرتيمور گوركان، اميرتيمور گوركان كه سه بار به ايران لشكر كشيد 12 فوريه سال 1405 ميلادي (23 بهمن ماه) در 69 سالگي در كزاخستان امروز درگذشت. [در ايران؛ قزاقستان نوشته مي شود که با کوزاک = کزاکی = قزاق اشتباه می شود. کوزاکها که در اطراف دُن و دنیپر ـ روسیه و اوکراین ـ زندگی می کنند از اسلاوهای شرقی هستند، نه از تبار مردم کزاخستان. کوزاکهای روسیه و اوکراین پیش از انقلاب بلشویکی 1917، عمدتا پیشه سپاهیگری داشتند]. پس از درگذشت امیرتیمور، پیکر او به سمرقند منتقل و در گورگاهی كه خود در اين شهر ایران باستان ساخته بود مدفون شد. تيمور درجريان لشكركشي به چين بود كه بيمارشد و درگذشت.

• لشكركشي چين به فرارود و شكست از لشكريان ايران، 14فوريه سال 102 ميلادي (طبق محاسبات کرونیکل نگاران؛ چهاردهم فوریه و امسال، مصادف با 26 بهمن ماه) «وادي» امپراتور وقت چين با استفاده از فرصت درگيري ايران با روميان در غرب، يك سپاه چهل هزار نفري از نيروهاي خود را روانه منطقه فرارود كرد. اين حمله در ناحیه فرغانه و در نيمه راه خجند به سمرقند، بدون نياز به اعزام افراد پادگانهاي تپورستان (مازندران)، آثرپاتيگان (آذربايجان)، توسط نيروهاي محلي پارت (خراسان)، آريانا (هرات و غرب افغانستان امروز) و كهستان در هم شكسته شد و بسياري از چينيان به اسارت درآمدند. اسيران چيني هدف حمله نظامي را به دست آوردن اسپان (چون حرف پ در الفبای عربی وجود ندارد به تدریج اسپ «اسب» نوشته شده است) دره فرغانه كه بزرگتر از اسپان چين، نيرومند و پرطاقتند بيان كرده بودند.

• روزی که خسروپرویز شاه ایران شد و با اشتباهات خود امپراتوری ساسانیان را بر باد داد، 15 فوریه سال 590 میلادی خسرو پرویز نوه خسروانوشیروان به عنوان بیست و دومین شاه ایران از دودمان ساسانیان در تالار بزرگ کاخ سلطنتی تیسفون (طاق کسری) تاجگذاری کرد. بزرگان وقت پدر او ـ هرمز چهارم را برکنار و بازداشت کرده بودند که بعدا کشته شد. هرمز را پیش از کشتن، نابینا کرده بودند. اسپهبد بهرام مهران (بهرام چوبین) این روش جا به جایی را یک توطئه اعلام کرد، پادشاه شدن خسروپرویز را نپذیرفت و تا تعیین پادشاه به روش درست، زمام اموررا به دست گرفت. خسروپرویز که چنین دید از تیسفون گریخت و برای جلب کمک به قسطنطنیه رفت. موریس امپراتور روم شرقی به این شرط که خسرو از ارمستان و لازیستان [منطقه ساحلی گرجستان که آبخیزستان ـ آبخیزیا ـ گوشه ای از آن بود] بگذرد حاضر شد نیروی نظامی دراختیار او بگذارد تا به شاهی بازگردد. این نیروی خارجی بهرام چوبین را به منطقه فرارود فراری داد. این رویداد ایرانیان را خشمگین ساخت و خسرو برای جبران اشتباه خود (توسل به خارجی) از فرصت قتل موریس به دست فوکاس سردار رومی استفاده کرد به سوریه و فلسطین لشکر کشید هر دو منطقه را به قلمرو ایران بازگردانید و سپس مصر را هم متصرف شد. 

• امپراتور روم که شرایط ایران برای ترک مخاصمه را پذیرفته بود با گاز زغال کشته شد، فلاويوس كلاديوس ژوويانوس (ژوويان) 17 فوريه سال 364 ميلادي در راه بازگشت به ايتاليا، در آناتولي غربي (جنوب غربي تركيه امروز) «گاز زغالی شد» و درگذشت. ژوويانوس 26 ژوئن سال 363 پس از مرگ ژوليان كه در جنگ با شاپور دوم ـ شاه وقت ايران از دودمان ساسانيان مجروح و براثر شدت جراحت وارده درگذشته بود به سمت امپراتور انتخاب شده بود. درباره علت مرگ ژوویان؛ روايات، متعدد است. بیشتر مورخان نوشته اند كه چون برغم مخالفت افسران ارتش روم، به شاپور دوم ـ شاه ساسانی ايران امتياز فراوان داده بود طبق نقشه این افسران در اثنای خواب، زغال نيمسوز به خوابگاهش برده و اورا با [گاز زغال] مسموم كرده بودند. 

 برگرفته از تارنمای دکتر انوشیروان کیهانی زاده  

یکی از شگفت‌‌انگیزترین شاهکارهای هنر کتاب‌‌آرایی جهان، دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی است که به نام «شاهنامه‌‌ی بایسنقری» آوازه پیدا کرده است و اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتاب بی‌‌مانند را «فرش بهارستان دست‌نویس‌‌های شاهنامه» نامیده‌‌اند. سی‌‌ام ژانویه 2012 میلادی، پانصد و هشتاد و دومین سال پدید آمدن شاهنامه‌‌ی بایسنقری بود.

ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری
در سال 1426 میلادی (829 مهی) شاهزاده بایسنقر میرزای تیموری، از هنرمندان ایرانی که در کتابخانه‌‌ی او در شهر هرات سرگرم کتاب‌‌آرایی بودند، خواست تا دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی فراهم کنند و برگه‌‌های آن را با نقش‌‌های مینیاتوری بیارایند. پس چهل تن از سرآمدان هنر ایران، به سرپرستی استاد جعفر تبریزی، دست به کار شدند و سه سال پس از آن اثری را به شاهزاده‌‌ی تیموری و کتابخانه‌‌ی او پیشکش کردند که از دید خوشنویسی، جلدسازی، زرافشانی، جدول‌‌کشی، سرلوح‌‌نگاری، زرینه‌‌کاری و طلا‌‌‌اندازی، همانندی برای آن نمی‌‌توان یافت. شاهنامه‌‌ی بایسنقری برجسته‌‌ترین نمونه‌‌ی «مکتب هنری هرات» (شیوه‌‌ای از نقاشی مینیاتوری) به شمار می‌‌رود.
گرداگرد هر برگ از این کتاب، با ریزه‌‌کاری بسیار جدول‌‌کشی شده است و میانه‌‌ی جدول‌‌ها را با آب طلا پُر کرده‌‌اند. جلد شاهنامه که از تکه‌‌های چرم نازک پوست بره و آهو است، هنر استاد قوام‌‌الدین تبریزی است که به فرمان بایسنقر از تبریز به هرات آمده بود تا به کار جلدسازی شاهنامه بپردازد. زر‌‌اندودی(:تذهیب) این اثر، یکی از بهترین و درخشان‌‌ترین نمونه‌‌های کتاب‌‌آرایی است و در چشم‌نوازی و فریبندگی، همپایی برای آن شناخته‌شده نیست. هر رویه از کتاب، شش ستون و یک جدول‌‌بندی دارد و خط‌‌های درون جدول‌‌ها از آب زر است. از نگاه هنر رنگ‌‌آمیزی و به کار بردن انواع رنگ‌‌های سرخ، سبز، قهوه‌‌ای، طلایی، آجری، سیاه، سفید و چند گونه آبی، بسیار استادانه است.
شاهنامه‌‌ی بایسنقری 346 برگ به خط نستعلیق و 22 مجلس (نقاشی مینیاتوری) دارد و در اندازه‌‌ی 38 در 5/26 (اندازه‌‌ی سلطانی) کار شده است. مینیاتورهای آبرنگ آن از درونمایه‌‌ی داستان‌‌های شاهنامه‌‌ی فردوسی الهام گرفته شده‌‌اند. در یک مینیاتور هم‌نشینی سرايندگان دربار محمود غزنوی تصویر شده است، در حالی‌‌که فردوسی در حال رفتن به سوی آن‌‌ها است. در تصویر دیگر، جمشید پیشدادی، برتخت زراندود نشسته است و در تصویری پُرنقش و نگار، بند کردن ضحاک به دست فریدون در برابر نگاه بیننده گذاشته شده است و در تصویرهای شکوهمند و هوش‌‌رُبای دیگر، رویدادهای شاهنامه صحنه‌‌آرایی شده‌‌اند.

بیت‌‌های ساختگی شاهنامه‌‌ی بایسنقری
با آن‌‌که شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دید هنر کتاب‌‌آرایی و باریک‌‌بینی در کار و بهره‌‌گیری از رنگ‌‌های گیرا و چشم‌‌نواز، اوج هنر زیبایی‌آفرین استادان ایرانی است، اما متن و دیباچه‌‌ی آن کم‌ارزش است. تا بدان اندازه که استاد خالقی مطلق این دست‌نویس را که 58 هزار بیت دارد، از نگاه ویرایشی «یکی از بی‌‌اعتبارترین دست‌نویس‌‌های شاهنامه» می‌‌داند. فراهم‌‌آورندگان شاهنامه‌‌ی بایسنقری با آن‌‌که در دیباچه‌‌ی کتاب ادعا کرده‌‌اند که به سنجش چند دست‌نویس شاهنامه پرداخته‌‌اند، اما در نوشتن بیت‌‌های ساختگی و افزودن بر شمار بیت‌‌های شاهنامه، نهایت بی‌‌سلیقگی را به‌کار برده‌‌اند. از این‌‌رو ارزش شاهنامه‌‌ی بایسنقری تنها به هنر کتاب‌‌آرایی و مینیاتورهای آن است و ارزشي در کار ویرایش شاهنامه ندارد.
از همه ناگوارتر، دیباچه‌‌ی آن است که آکنده از افسانه‌‌ها و داستان‌‌های بی‌‌پایه و ساختگی درباره‌‌ی فردوسی و چگونگی سرایش شاهنامه‌‌ی اوست. آن داستان‌‌ها با آن‌‌که با واقعیت‌‌های تاریخی سازگاری ندارد، اما تا روزگار قاجار یگانه سرچشمه‌‌ی‌(:منبع) شناخت فردوسی گمان برده می‌‌شد.

بایسنقر کیست؟
شاهنامه‌‌ای که بدین‌‌گونه پدید آمد، نتیجه‌‌ی هنرپروری و ادب‌‌دوستی شاهزاده بایسنقر میرزا، نواده‌‌ی تیمور گورکانی، است. پدر بایسنقر- شاهرخ- فرمانروایی نامدار بود و فرهنگ و هنر ایران را می‌‌شناخت. از این‌‌رو بایسنقر و دیگر فرزندانش را برانگیخت تا هنر بیاموزند و با فرهنگ ایرانی آشنا شوند. بایسنقر در نوشتن خط ثلث از سرآمدان خوشنویسان بود. هنر برجسته‌‌ی او را در نمونه‌‌ خطی که از او بجا مانده است، می‌‌توان شناخت. اما این شاهزاده‌‌ی هنردوست، که پشتیبان هنرمندان و دانشوران شناخته می‌‌شد و بسیارانی برخوردار از بخشش‌‌های او بودند، در میگساری مرز و اندازه‌‌ای نمی‌‌شناخت. از این‌‌رو در پي زیاده‌‌روی در مي‌خواري در سال 837 مهی، درگذشت؛ در حالی‌‌که تنها 35 سال از زندگی او و پنج سال از کتاب‌‌آرایی شاهنامه‌‌اش سپری شده بود.

دستبردی که به سرانجام نرسید
شاهنامه‌‌ی بایسنقری اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتابخانه در زمان فتحعلیشاه قاجار بنیان‌گذاری و به نام «کتابخانه‌‌ی شاهنشاهی» نامیده شد. اما پس از آن، در روزگار ناصرالدین‌‌شاه قاجار به «کتابخانه‌‌ی سلطنتی» دگرگوني نام داد. ناصرالدین شاه در سراسر زمان پادشاهی‌‌اش، ریاست کتابخانه را بر دوش داشت. در زمان جانشین او- مظفرالدین شاه قاجار- مرد دون‌‌مایه‌‌ای به نام میرزاعلی لسان‌‌الدوله به ریاست کتابخانه و کتابدار‌باشی آنجا برگزیده شد. لسان‌‌الدوله در همه‌ي دوره‌‌ای که این وظیفه را داشت، دست به غارت و چپاول بسیاری از دستنویس‌‌های کتابخانه زد. سیاهه‌‌ای از کتاب‌‌های فراوانی که او از کتابخانه بیرون برده بود، اکنون در دست است. اما خوشبختانه شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دست درازی‌‌های او گزندی ندید. با این همه در سال 1306 خورشیدی (در آغاز پادشاهی رضاشاه پهلوی) با همه‌‌ی مراقبت‌‌هایی که از این اثر گرانبها می‌‌شد، برای زمان کوتاهی به‌دست سوداگران بیرون برده شد و سر از اصفهان در آورد. اما با پی‌‌گیری‌‌های حکمران اصفهان- فرج‌‌اله بهرامی- شاهنامه‌‌ی بایسنقری بازیافت و به کتابخانه‌‌ی سلطنتی بازگردانده شد.
سندی که گزارش چگونگی این دستبرد و بازگشت شاهنامه‌‌ی بایسنقری به کتابخانه‌‌ی سلطنتی را روشن می‌‌سازد، منتشر شده است. برپایه‌‌ی این گزارش، الیاس نامی، شاهنامه را از کتابخانه بیرون می‌‌بَرد و آن را در اصفهان به بهای 9500 تومان به پیشکار مالیه و یک تن عتیقه‌‌فروش واگذار می‌‌کند تا از ایران خارج و به اروپا بُرده شود. اما بر اثر پیگیری «اداره‌‌ی نظمیه‌‌» اصفهان، ربایندگان به دام می‌‌افتند و در امرداد 1306 شاهنامه‌‌ی بایسنقری از آن‌‌ها بازپس گرفته می‌‌شود. این گزارش برای آگاهی تیمورتاش- وزیر دربار- نوشته شده است.
محمدرضا نصیری که این سند را منتشر کرده است، می‌‌نویسد که در گزارش نظمیه‌‌ی اصفهان نامی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری بُرده نشده است. اما همه‌‌ی نشانه‌‌های شاهنامه‌‌ای که در گزارش آمده است، برابر با ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری است. بدین‌‌گونه شاهنامه‌‌ی بی‌‌مانند و گرانبهای بایسنقری از دستبرد تاراج‌‌گران زیانی ندید و به جای نگهداری آن بازگردانده شد. این نیز گفتنی است که در سال 1350 چاپ عکسی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری منتشر شد که اکنون بسیار نایاب است.

یاری‌‌نامه:
«اوج هنر در شاهنامه‌‌ی بایسنقری»- ادیب برومند- روزنامه‌‌ی اطلاعات- 26 خورداد 1389/ «فردوسی و شاهنامه‌‌سرایی»- فرهنگستان زبان 1390/ «به فرهنگ باشد روان تندرست»- جستار محمدرضا نصیری- فرهنگستان زبان 1390/ «سرچشمه‌‌های فردوسی‌‌شناسی»- محمدامین ریاحی- پژوهشگاه 1382.