دادار

روزگار سد سال گذشته ایران تنها از بزرگانی به نیکی یاد می­کند که روح ایرانی را شاد و زنده می­خواستند. تنها به آزادگانی می­بالد که ایران را آزاد و آباد می­خواستند و دکتر مصدق یکی از این آزادگان است؛ چون امیرکبیر، چون قایم مقام فراهانی و چون....

چنین مردانی در تاریخ معاصر ایران کم نبودند و هرکدام در زمان خود برای فرزندان آینده توانستند یادگار بسزایی برجای نهند و ملت ایران را تا امروز در جهان سرافراز نگه دارند. نگاه به پیشینه پنجاه سال گذشته ایران نشان می­دهد که «مصدق» در این راه، تک چهره بوده است. او کسی است که  در راه گذر آب شنا نکرد و در روزگاری که پیروی از دولت­های استعماری از بالندگی های بیشترمردان سیاسی دوره­ی قاجار و پهلوی شمرده میشد  نشان داد که می­توان آزاده بود و سود ملی را در ورای سود منی و شخصی و دنیایی جا داد. همین منش آزادگی او را در انقلاب مشروطیت در زمره­ی آزادی­خواهان جای داد. بودن در انجمن­های روشن اندیشی آن روزگار، مانند «جامعه­ی آدمیت» و «مجمع انسانیت» را می­توان در دنباله همین منش دانست. به کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹خورشیدی و استقرار دولت سیدضیا اعتراض سخت می­کند. در آن دمان والی فارس بود و تنها والی­یی بود که از انجام دستور دولت کودتا سر باز زد. در دوران پیش از شهریور 1320خورشیدی او را به احمدآباد تبعید کردند و زیر چشم نگه داشتند تا اینکه در انتخابات چهارمین دوره­ی مجلس در سال ۱۳۲۲خورشیدی مردم او را در جایگاه نماینده­ی اول بر می­گزینند و مبارزات او را برای رهایی از بند استعمار انگلیس رنگ تازه­ای پیدا می­کند. به مجلس پانزدهم راه نمی­یابد. اما با سرسختی به مجلس شانزدهم راه می­یابد و در آن جاست که به ریاست کمیسیون نفت می­رسد و زمینه را برای خلع ید (دست برداری)از شرکت نفت انگلیسی فراهم می­کند. در همین دوران است که جبهه­ی ملی شکل می­گیرد. بزرگ مردانی چون مصدق، الهیار صالح و دکتر شایگان، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را به مجلس آوردند: «به نام سعادت ملت ایران و برای کمک به نگاهبانی آشتی جهانی پیشنهاد می­نماییم که صنعت نفت در همه جاهای کشور بی استثنا ملی شود، به سخن دیگر کارهای پیداکردن و بیرون آوردن و بهره­برداری در دست مردم ایران باشد.»


سرانجام با کوشش ملی و همیاری مردم آزاده­ی ایران، روز ۱۴ اسفند ۱۳۲۹خورشیدی مجلس شورای ملی لایحه ملی شدن صنعت نفت را تصویب کرد و روز ۲۹ اسفند همان سال، مجلس سنا نیز رای مجلس شورای ملی را تایید کرد و بدین سان نبرد آغاز شد. در ششم اردیبهشت ماه ۱۳۳۰خورشیدی؛ دولت علاءالدوله را که پس از قتل سپهبد رزم­آرا به روی کار آمده بود، استعفا کرد و مجلس در جلسه­ای خصوصی به نخست­وزیری مصدق ابراز تمایل کرد. مصدق قبول این مسوولیت را مشروط به تصویب لایحه­ی ۹ ماده­ای طرز اجرای ملی کردن و خلع ید از شرکت نفت می­کند. همچنین خواستار اصلاح قانون انتخابات می­شود. لایحه­ی خلع ید در همان روز در مجلس و دو روز بعد در سنا تصویب می­شود. بدین سان مصدق سنگر نخست وزیری را به دست می­آورد و بخش نوینی در زندگی مردم ایران گشوده می­شود.

روز ۱۲اردیبهشت­ماه ۱۳۳۰خورشیدی؛ دکتر مصدق کابینه­ی خود را به مجلس معرفی می­کند و برنامه­ی دولت تازه را گزارش می­دارد: اجرای قانون ملی شدن صنعت نفت و اصلاح انتخابات.

کمپانی­های نفتی به سرکردگی شرکت نفت انگلستان از تصویب این قانون بر آشفته می­شوند. دولت انگلستان با پشتیبانی از شرکت سابق نفت و با تهدید ایران به دخالت نظامی، ناوگان جنگی خود را به خلیج فارس می­فرستد و به دیوان داوری لاهه و شورای امنیت نیز شکایت می­کند. این کار باعث به جوش آمدن غرور ملی ایرانیان می­شود. چندین خلبان نظامی داوطلب حمله­ی انتحاری یا «کامیکازی» می­شوند. ارتش در شهرها برای بالا بردن روحیه­ی مردم، رژه می­رود و چند آتشبار به خوزستان فرستاده می­شود و به ارتش آمادگی همه سویه داده می­شود.
روز ۲۲ مهرماه ۱۳۳۰خورشیدی، شورای امنیت برای رسیدگی به شکایت انگلستان تشکیل می­شود. دکتر مصدق در این شورا با نوشته ونامه ی بلندبالایی چگونگی دخالت­های شرکت سابق در کارهای ایران را بر می­شمرد و نقش استعمارگرانه این شرکت را افشا و نمایان می­کند. شورای امنیت در واپسین نشست خود پیشنهاد دولت فرانسه را تصویب می­کند که برپایه آن درخواست دولت انگلستان تا گرفته شدن تصمیم قطعی در دیوان دادگستری لاهه بیکار بماند. دکتر مصدق در نوزدهم خردادماه ۱۳۳۱خورشیدی، سخنرانی به یاد ماندنی در دادگاه لاهه به زبان فرانسه می­کند که پر است از دفاع و پشتیبانی از حقوق اساسی ملت ایران. این سخنرانی که می­توان آن را سند  رهایی از بند استعمار نامید، سبب می­شود تا دادگاه لاهه روز ۳۰تیرماه ۱۳۳۱خورشیدی به  صلاحیت نداشتن خود برای رسیدگی به دعوای انگلستان رای دهد. کشمکش­ها برای سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق در درون و بیرون از ایران آغاز شد.

....پایان کار مصدق (۲۶ خرداد ۱۲۶۱خورشیدی - ۱۴ اسفند ۱۳۴۵خورشیدی) را همه می­دانند؛ اجرای کودتای سرنگونی دولت ملی، موج دستگیری، تشکیل دادگاه­های نظامی و .... تبعید دکتر مصدق تا پایان عمر به احمد آباد.

مصدق در احمدآباد
مصدق در دادگاه ارتشیان می گوید: «آری تنها گناه من و گناه بزرگ من این است که صنعت نفت ایران را ملی کردم و بساط استعمار و اعمال نفوذ سیاسی و اقتصادی عظیم­ترین امپراتوری­های جهان را از این مملکت برچیدم...از آنچه برایم پیش آورده­اند، هیچ تاسف ندارم و یقین دارم وظیفه تاریخی خود را تا حد امکان انجام داده­ام. عمر من و شما و هر کس دیگر چند صباحی دیر یا زود به پایان می­رسد، ولی آنچه می­ماند حیات و سرفرازی یک ملت مظلوم و ستمدیده است.»