دادار

یکی از یادمان‌های ارزشمند تاریخی که هوشمندی و چیره دستی نیاکان پاک نهاد ما را به نمایش می‌گذارد، یخچال‌های خشتی و یا یخدان است. سازه‌ای که بیشتر در مناطق گرم و خشک و کویری ایران کاربرد داشته است. سازه‌ای زیبا و چشم‌نواز که همواره نُمادی از هنر معماران آن است. به گزارش اَمرداد، یخچال، گونه‌ای ساختمان است که در مِهرازی (:معماری) قدیم ایران برای فرآوری (:تولید) و نگهداری یخ از آن بهره می بردند. کمابیش هر یخچال دارای یک استخر و یک دیوار بلند (به نام حصار) و یک مخزن گنبددار بود. این دیوار بلند به گونه ای ساخته می‌شده که سراسر روز سایه ی آن بر استخر می‌افتاده و از گرم شدن آب استخر پیشگیری می‌کرده است. یخی را که در زمستان در استخر یخچال درست می‌شد، می‌شکستند و در خزانه انبار کرده و در فصل گرما آن را به کار می‌بردند. وجود یخچال ها و فرآورده هایش (:تولیدات) که در دل تابستان های داغ و سوزان، خنکای آب گوارا را به درون خانه‌ها می‌کشاند، رمز و رازی دارد که حکایت از معجزه فروتنانه ی خشت خام و دست ‌های پرتوان هنرمند فرزانه‌ای است که به عشق خدمت به مردم، خشت بر خشت، نهاده است. در سر تا سر ایران زمین و به ویژه در مناطق گرم و خشک که دارای تابستان های کمرشکن (:طاقت فرسا) هستند، یخ همواره از بایسته های (:ضروریات) مردم به شمار می آمده که افزون بر خنک نمودن آب آشامیدنی (:شرب)، برای نگهداشتن خوراکی‌ها نیز مورد استفاده جای می‌گرفته است. وارون (:برخلاف) آب انبارها و برکه ‌های همگانی (:عمومی) آب آشامیدنی در شهرها و روستاها که برپایی آنان از بُنیادهای خیرات به شمار می آمده و ساختمان و آب آن نیز،  وقفی بوده، یخچال‌ها سرچشمه‌های (:منابع) درآمد هنگفتی برای دارندگانشان (:صاحبانش) به شمار می رفته است. از پیشینه ی تاریخی یخچال ها تا روزگار صفوی آگاهی های درستی در دست نیست. هر چند در نوشته‌های تاریخی و داستان‌ها و چکامه‌های (:اشعار) پیش از روزگار صفوی بهره‌گیری از یخ به فراوانی دیده می‌شود، ولی از روش فرآوری آن، سخنی به میان نیامده است. یکی از کهن ترین مدرک ها درباره ی پیشینه ی این سازه ها در سفرنامه ی «شاردِن» جهانگرد فرانسوی در روزگار صفوی است. «شاردن» در سال 1076 مَهی (:قمری) در سفرنامه‌ی خود، به روش آماده سازی یخ در یخچال‌های شهر اِسپهان (اصفهان) پرداخته است. مِهرازی یخچال ها و فن ساختمانی آن‌ها به گونه‌ای است که ژرف‌نگری (:دقت) و نکته‌سنجی معماران این سازه ها را به چیزهای کلان (:نکات عمده) ارزشمندی همچون عایق‌کاری سازه، حفظ خنکی (:برودت) زیبنده برای نگهداری یخ، کاراسته‌های (:مصالح) ساختمانی و چگونگی آماده سازی یخ می‌رساند. یخچال‌ها در برگیرنده ی سه بخش هستند : دیوار کشیده سایه انداز، حوضچه‌های تولید یخ، مخزن یخ. مخزن‌های یخ نیز خود بر دو گونه اند : مخزن‌های گنبدی ریخت به گونه ی پوشش بارک مخروطی و مخزن های تونلی ریخت به گونه ی دِهلیز مستطیل شکل دراز. دیوار سایه انداز – دیوار کشیده بسیار بلندی بوده که از خاور به باختر (:مشرق به مغرب) کشیده می‌شده است. بلندی این دیوارها که گاهی تا 10 متر می‌رسد، در درازای روز از تابش آفتاب بر روی آب های یخ بسته (:منجمد) شده در حوضچه ها پیشگیری می کند. اگر که در خاور و باختر کمی آفتاب بر روی سطح یخ می‌تابید، در این بخش ها نیز، دیوارهای سایه انداز جانبی چسبیده به دیوار اصلی برپا می‌کردند. برای کم کردن فشار وارده بر پایه در درازای دیوار، تاق نماهای فراوانی می ساختند که افزون بر کمک به ایستایی دیوار، سایه روشن در نمای دیواره پدیدار آورده و یکنواختی آنان را کاهش می داد. حوضچه‌های آماده‌سازی یخ - گودال مستطیل شکلی است که با همراستایی (:موازات) دیوار سایه‌انداز و در بخش شمالی آن کَنده شده و درازای آن اندکی کمتر از درازای دیوار و ژرفای (:عمق) آن، ۳۰ تا ۵۰ سانتی متر و گاهی نیز بیشتر بوده است. این گودال، جایگاه آماده سازی یخ در شب های سرد زمستان بوده و از همین روی در شب‌های زمستان آن‌ها را از آب پر کرده و بامدادان (:صبحگاهان) پس از یخ بسته شدن آب، یخ را تکه تکه کرده و در مخزن ها گِردآوری می‌کردند. مخزن یخ – این مخزن ها کمابیش در پشت دیوار سایه انداز و در بخش جنوبی آن جای گرفته اند و به وسیله ی یک یا چند مدخل ورودی به بخش شمالی و رو به سوی حوضچه های آماده سازی یخ راه می یابند. به گزارش اَمرداد، هم اینک در شهر کرمان و با نوآوری (:ابتکار) و کوشش سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی یخچال های این شهر با تغییر کاربری به زورخانه، زنده سازی (:احیاء) شده و آماده ی بازدید گردشگران است و این تجربه ی نیک و خوب می تواند سرچشمه ای برای دیگر شهرهای کویری و دارای این سازه ها باشد. هر چند که شهر کرمان را سرزمین پهلوانان و ورزش زورخانه ای ایران در سده ی کنونی می‌دانند. سازمان میراث فرهنگی نیز به همین انگیزه، یخچال ها را به نام پهلوانان این رشته‌ی ورزشی برپا کرده است.

نگاره‌های این گزارش در هنگام آغازین بامداد گرفته شده و درِ این یادمان بسته بود. در زیر این نگاره‌ها را ببینید :