جشن های دی ماه نامور به دیگان
واژه «دی»
دی و بهمن و آذر و فرودین
همیشه پر از لاله بینی زمین
دی نام دهمین ماه سال خورشیدی است که سی روز دارد و چهار روز از آن به نام دی به چم خداوند است. دی از سرچشمه «دا» به چم دادن و ساخت و آفریدن و به چم دادار و آفریدگار است و در نامههای اوستایی بیشتر بهجای واژه اهورا مزدا به کار رفته است. اگر به نام باستانی هرکدام از ۳۰ روز ماه نگاه کنید، میبینید که روزهای یکم، هشتم، پانزدهم و بیستوسوم هر ماه به نام «دی» نامگذاری شده که برای تشخیص این روزها از یکدیگر، هر یک به نام روز پس از خود خوانده میشد و نخستین آنها، «اورمزد» بود که آن نیز از نامهای خداوند است.
بنابراین در دیماه، روزهای «اورمزد»، «دی به آذر»، «دی به مهر» و «دی به دین» بود داشت که این چهار روز به نام خدا نامیده شدهاند. این داستان سبب شده است تا کسانی چون «نیبرگ» و «کریستن سن» بر این باور باشند که اینگونه بخش بندی و نامگذاری، دلالت بر بود «هفته» در گاهشمار اوستایی دارد و از این راه، آنان ماه را به چهار بخش بندی میکردهاند؛ گرچه این نگر ایراد و خرده گیری های بسیاری در بر داشته و پذیرش نگرفته است.
واژه دی در اوستا، دَتهوش (Dat – Hush) یا دَزوه (Daz – Vah) نگاشته شده است که به چم آفریدگار یا دادار آفریننده پنداشته میشود و همیشه برای اهورامزدا برنام به کار میرفته است. این واژه از ریشه «دا» است که این خود در اوستا و فرس هخامنشی و سانسکریت به چم آفریدن و ساختن و بخشودن کرد پیدا میکند؛ از این رو واژه دی در ایران باستان از ارزش ویژهای برخوردار بوده است.
واپسین شب آذرماه، بلندترین شب سال، واپسین روز آذر در سال خورشیدی و کوتاهترین روز سال است. پیروان آیین مهر روز یکم دی را روز زایش خورشید میدانستند؛ چون از این روز اندک اندک خورشید بیشتر در آسمان میپاید و شبها کوتاهتر و روزها بلندتر میشود. از سال ۱۷۳۸ پیش از زایش، در ۳,۷۵۰ سال پیش، ایرانیان باستان روز یکم دیماه را جشن میگرفتند و در دورهای از ادوار تاریخ، سال خود از آغاز زمستان و ماه دی یا «روز خورشید» و «ماه خداوند» آغاز میکردند؛ بدان گونه که در آغاز دیماه، برابر با نوروز بود.
آداب جشن دیگان
دی یکی از ویژگیهای خداوند شمرده میشود و از این روی، نخستین روز دی ماه از جایگاه ویژهای در میان ایرانیان باستان برخوردار بوده است. همچنین میان ایرانیان باستان، وارون اینکه همیشه شب یلدا جایگاه ویژهای داشته و همیشه با آاین ویژه برگزار میشده است، همیشه ترسی از شب نیز بود داشته است؛ ترس از بلندترین شب سال، ترس از تاریکی بیشتر از همیشه و ترس از اینکه دیگر خورشید برنیاید. آنها برای اینکه این ترس را فراموش کنند، خود را با کارها و آیین شب یلدا سرگرم میکردند و دور خویشان و دوستان گرد میشدند تا از سختی این ترس کاسته شود. هال که بلندترین شب سال را تا بامداد در کنار هم سپری کردهاند، بامداد روز سپسین آن (بامداد روز یکم دی ماه) را «روز خور» یا «دی گان» مینامیدند و آن را بسته میکردند و خستگی بیداری شب گذشته را از تن به در میبردند.
همچنین در برخی از نبیگ ها و بازخن های تاریخی آمده است که روز یکم دی ماه یا همان «روز خور» روز برابری و برادری بشریت بوده است. در این روز همه مردم، چه شاهان و مردم جامه ای ساده به تن میکردند تا همه در نگر یکسان و برابر به نگر برسند. هیچ کس در این روز روانامه دستور دادن به دیگری را نداشت و هر کس هر کاری را انجام میداد از روی خواست و خوشنودی خودش انجام میداد؛ نه آن که بخواهد دستور کسی را اجرا کند. همچنین در این روز کارهایی مانند جنگ و خونریزی و شکار، گاهی کشتن یک مرغ یا گوسفند ناشدنی بوده و به سخت گیری از انجام آنها خودداری میشده است.
دی ماه دارای جشن های ویژه فراوان است که به جشن های دیگان مشهور هستند. در گاهشماری ایرانی هر یک از روزهای ماه یک نام ویژه دارد. در سه روز از روزهای ماه نام «دی» به چشم میخورد، در ماه دی چهار جشن ماهانه اریم که نخستین آن روز یکم به نام اورمزد روز و خرم روز بوده است که در پشت جشن شب چله می آمده و جشن گرامیداشت اغاز ماه بوده است.
روز یکم به نام اورمزد روز و خرم روز
روز هشتم: دی به آذر
روز پانزدهم: دی به مهر
روز بیست و سوم: دی به دین
این سه روز با نخستین روز ماه که اورمزد روز است، پیوند دارند و این چهار روز به سرنام جشنهای مهم ماه دی بنیاد هستند. برای هر یک از این روزها در دی ماه آیین هایی هم گفته شده است وبرخی از این جشن ها نام ویژه هم به خود گرفتند.
روز نخست دی ماه ( اورمزد روز در دی ماه ): نخستین جشن دیگان (خرم روز)
روز هشتم دی ماه ( دی به آذر روز در دی ماه ): دومین جشن دیگان
روز پانزدهم دی ماه ( دی به مهر روز در دی ماه ): سومین جشن دیگان –جشن تبیکان
روز بیست و سوم ماه ( دی به دین روز در دی ماه ): چهارمین جشن دیگان
١ دی: نخستین جشن دیگان: خُرم روز (روز برادری و خواهری)
از روزهای ارزشمند کهن ایرانی که یادگارهایی از آن به جا مانده است میتوان به «خُرم روز» اشاره کرد. نخستین روز دی ماه، جشنی در میان ایرانیان روزگاران کهن با نام «خُرم روز» رواج داشته است. جالب آنکه از برخی روایات بر میآید که در این روز برابری و برادری مورد توجه بوده است.
«خرم روز» روز اول از ماه دی است و به مناسبت برخورد نام روز با نام ماه که نام خداوند نیز بود، در ایران باستان جشن گرفته میشد. این روز، روزی بزرگ بهحساب میآمد که از آداب و مراسم دینی و غیردینی مشحون بود. زرتشتیان، بهویژه پارسیان این روز را بسیار محترم شمرده و آن را «دی دادار» جشن مینامند. با ما همراه شوید تا درباره جشن دیگان بیشتر بدانیم.
٨ دی: دومین جشن دیگان
بر پایه اندرزهای آذرباد مهراسپندان (از اندیشمندان بزرگ دوران ساسانی)، در این روز شستشو و پاکیزگی (سر، مو و ناخن) پیشنهاد شده است.
١۵ دی: سومین جشن دیگان – جشن تبیکان: جشنی همراه با ساخت تندیسها و پیکرههایی به شکل انسان با گل یا خمیر که در پشت بامها قرار میدادند و گاه آنها را میسوزاندند. در برخی متون از این جشن به نام «تبیکان» یا «بتیکان» نام برده شده است.
٢٣ دی: چهارمین جشن دیگان
واپسین جشن دیگان که باز هم در این روز پاکیزگی و آسایش توصیه شده است.
#کوروش_دادار شاهنامه پژوه و پزوهنده روزگار باستان رشن روز از دیماه 2583 هخامنشی
درود