بانوگشسب نامه از گروه حماسه­هايي است که درباره­ي خاندان رستم سروده شده است و آن گوشه­اي از زندگي   بانوگشسب دختر رستم و نبردهاي پهلواني او است که تصويري از زن آرماني ايراني است. زني زيبارو، رزم­آور، هنرمند و ياور مردان، چنان­که رستم فرامرز را بدو مي­سپارد تا رزم و شکار را به وي بياموزد. اين داستان تنها داستان حماسي ايراني است که بانويي قهرمان آن است. درون­مايه­ي آن دلاوري­هاي زن پهلواني است که نمودهاي فرهنگ کهن ايراني را به همراه دارد و شايد بازمانده­ي استوره­اي از دوران بسيار دوري باشد که زنان نقشي فروتر از مردان نداشتند. در حماسه­هاي ايران و جهان، هيچ­گاه وجود زن جدا از مرد نمی­آيد. زن در حماسه­ها يا مادر پهلوان است يا همسر و يا دختر او و هيچ­گاه جداگانه از وي ياد نشده است. در شاهنامه سه بار از بانوگشسب نام برده شده است:
نخست هنگامي که گيو به قصد يافتن کيخسرو به توران زمين مي­رود که بانو از همسرش مي­خواهد بگذارد در نبود وي، او به سيستان نزد پدر برود:
«مهين مهان بانوي گيو بود / که دخت گزين رستم نيو بود؛ خبرشد هم آنگه به بانوگشسپ / که گيو از پي رفتن آراست اسپ؛ بيامد خرامان به نزديک اوي / چنين گفت اي مهتر نامجوي؛ شنيدم که تو رفت خواهي به تور / که خسرو بجويي ز نزديک و دور / چو دستور باشد مرا پهلوان؛ شوم نزد رستم به روشن روان»
دومين بار در جنگ گيو و پيران است که وي به دامادي رستم می­بالد:      
«به گيتي نگه کرد رستم بسي / زگردان نيامد پسندش بسي ؛ به مردي و دانش، به فر و نژاد / به خورد و به بخشش مرا کرد ياد؛ به من داد رستم گزين دخترش / که بودي گرامي تر از افسرش؛ مهين دخت بانو گشسپ سوار / به من داد گردنکش نامدار»
و سومين بار زماني است که گيو از سفر هفت ساله­ي خود بازمي­گردد و رستم، بانو را همراه با هدايايي نزد وي مي‌فرستد:«وزان پس گسي کرد بانوگشسپ / ابا خواسته همچو آذرگشسپ؛ هزار و دو صد نامور مهتران / ابا تخت و با تاجهاي گران؛ پرستنده سيصد، غلامان دو شصت / همان هر يکي جام زرين به دست؛ برون رفت بانو ز پيش پدر / برگيو شد همچو مرغي به پر»
بانوگشسب از سه جز، بانو+ گشن+ اسپ که بانو به چم نگهدارنده، زن بزرگ­زاده و کدبانو، گشن يا گوشن به چم نر، جوان دلير و خواستار نر شدن و اسپ يا اسب به عنوان پسوند و يا پيشوند گروهي از نام­هاي مردانه ساخته شده است به چم بانويي چون اسب نر يا دارنده­ي اسب نر. اين نام در اصل نامي مردانه است که با آوردن بانو در آغاز آن به عنوان نامي زنانه به کار رفته است.

سراينده‌ي «بانوگشسپ‌نامه» كيست؟
سراينده­ي اين اثر تا به امروز ناشناس مانده است و هيچ­گونه گماني نيز درباره­ي او نيست. ژول مول در ديباچه­ي شاهنامه آن را سروده­ي پارسيان هند مي­داند. در این نوشته زني را می­نماياند که کمتر ويژگي­هاي زنانه­ای را داراست که در ديوان ديگر شاعران به کار رفته است. بانويي است با خويي مردانه و در پيرامون وي مردان بيگانه­اي ديده مي­شوند  که گاه شکست خورده و يا کوچک شده­اند و گاه خويشاونداني هستند که وي از آنان برتر است.
اين کتاب بيشتر ويژگي­هاي سروده­هاي حماسي را داراست و به خوبي از شاهنامه به عنوان الگو ياري جسته است. روش نوشتاري آن ساده و روان است. واژه­هاي تازي در آن بسيار اندک است. از واژگان رزمي سده­هاي نخستين حماسه­سرايي در آن بهره برده شده است. چگونگی صحنه­هاي رزم و شکار و طبيعت چون شاهنامه در آن هرگاه به گونه­اي آورده شده است و در وزن سرايش، بر وزن شاهنامه (متقارب مثمن) است.
بانوگشسپ نامه دوران جواني تا ازدواج پهلوان بانو را در برمي­گيرد و دوران ميانسالي وي در بهمن نامه سروده می­شود. از آنجا که اين سروده آغاز و پايان ندارد، گروهي برآنند داستاني از فرامرز نامه بوده است (چنان­که در نسخه­هاي پاريس، بريتانيا و چاپ سنگي همراه فرامرز نامه آمده است) و يا سرآغاز و پايان آن در درازناي زمان از ميان رفته است.

در نزد زنان گوناگون شاهنامه خردورزي آشكاري مي‌توان يافت. اما آن مايه از خردورزي، يكسان و به يك شيوه نيست. بلكه برپايه‌ي روند داستان و نقش‌ورزي شخصيت‌هاي زن داستان‌هاست. براي نمونه، زني همانند فرانك، خردمندي‌اش را در جايي آشكار مي‌كند كه مي‌شنود فرزندش فريدون دست‌خوش خطر و مرگ است. پس تدبيرش را بكار مي‌برد و به آب و آتش مي‌زند تا او را نگهداري كند و اين امكان را برايش فراهم بياورد كه رشد كند و ببالد و به جايي برسد كه بتواند نجات‌بخش ايران باشد. يا سيندخت كارداني‌اش را آن‌جاي نشان مي‌دهد كه بتواند مرد تندخويي همانند مهراب را آرام كند و بستري فراهم بياورد تا پيوند عاشقانه‌ي زال و رودابه به سرانجامي نيك برسد و از آن رهگذر كسي گزند و آسيبي نبيند. اين خردمندي‌ها در درون داستان‌ها و شخصيت‌هايي داستان‌ها نهفته است و نشانه‌هايش آن‌جايي آشكار مي‌شود كه بايسته و ضرورت داستان و سرگذشت شخصيت‌هاست.

زنان شاهنامه چهره‌اي نمونه‌وار و درخشان‌ دارند
به باور من، هنگامي كه مي‌خواهيم درباره‌ي نقش زنان در شاهنامه سخن بگوييم، بايد همه‌ي شاهنامه را پيش چشم داشته باشيم، نه يك بخش را. در اين صورت خواهيم ديد كه بيشتر زنان شاهنامه نمونه‌وار و درخشان‌اند. همانند سيندخت، گردآفريد، فرانك، رودابه، تهمينه و منيژه. اين زنان جنبه‌هاي مثبت فراواني دارند. از شرم و آهستگي و خردمندي گرفته تا دانايي و بيان ديدگاه‌هاي راهبردي. براي نمونه، هنگامي كه كتايون، اسفنديار را از جنگ با رستم پرهيز مي‌دهد، يا هنگامي كه گردآفريد رودرروي سهراب مي‌ايستد، جنبه‌هاي مثبت شخصيتي آن‌ها به روشني ديده مي‌شود. يا فرنگيس و گلشهر و جريره هر كدام راه و روشي را بكار مي‌برند كه پيش‌برنده است.
با اين همه، در داستان سياوش، به زني برمي‌خوريم به نام سودابه كه چندان چهره‌ي دلپسندي ندارد. البته در آن بخش از شاهنامه كه سودابه دختر شاه هاماوران است‏ و به ياري كي‌كاووس مي‌آيد و او را از نيرنگ پدرش آگاه مي‌كند، چهره‌اش زيبا و پسنديده است. در اين بخش نقش او منفي نيست؛ اما بعد كه رودرروي سياوش مي‌ايستد، منش او نيز دگرگون مي‌شود.
ايرانيان سياوش را سرچشمه‌ي پاكي مي‌دانند. خودخواهي سودابه، پليدي اين زن را پر رنگ مي‌كند و كار را به جايي مي‌كشد كه كي‌كاووس را در برابر سياوش قرار مي‌دهد. آن‌گاه كه سياوش كشته مي‌شود، اين گمان براي ايرانيان پيش مي‌آيد كه رفتار سودابه انگيزه‌ي پناه‌جويي سياوش به توران و مرگ او بوده است. اين فراز و نشيب‌هاست كه ناپاكي و پليدي شخصيت سودابه را رو مي‌كند. پس نبايد آنقدرها حساس بود كه چرا اين زن در داستان سياوش نكوهش شده است. فردوسي بازتاب‌دهنده‌ي ديدگاه مردم است. مردمي كه سال‌ها پس از كشته شدن سياوش به جنگ تورانيان رفته‌اند تا كين او را بخواهند.

زنان بخش پاياني شاهنامه
راست آن است كه برخي از زنان بخش تاريخي و پاياني شاهنامه، درخشندگي و زيبايي زنان روزگار پهلواني را ندارند. هرگز شيرين زمان خسرو پرويز با هيچ‌كدام از زنان پهلواني و اساتيري شاهنامه سنجيدني نيست. البته در بخش تاريخي شاهنامه به زنان پُرآوازه و نقش‌آفرين برمي‌خوريم. همانند گلنار و گرديه، خواهر بهرام چوبين. ولي آن‌ها رنگ و بوي زنان دوران اساتيري و پهلواني را ندارند. شايد از آن‌رو كه تنگناهايي براي طرح شخصيت‌هاي زن وجود داشته است. براي اين كه ما، در بخش تاريخي، نام زنان بسياري را مي‌بينيم كه نمونه‌وارند، ولي برجستگي ويژه‌اي ندارند و چندان توصيف نمي‌شوند. اين هم هست كه كم‌توجهي تاريخ‌نويسان و جامعه به زن سبب شده كه رفتار آن‌ها بازتاب آشكاري پيدا نكند.

شرم و آزرم زنان شاهنامه
شرم و آزرم يكي از ويژگي‌هاي زنان شاهنامه است. در شاهنامه، پرده‌دري پسنديده نيست. در مقابل، نژاده بودن و نيك‌گوهري در سراسر شاهنامه ستوده مي‌شود. شخصيت خود فردوسي هم به‌گونه‌اي است كه زبان‌اش پاكيزه است و واژه‌هاي روشن و تابناك بكار مي‌برد. فردوسي هيچ‌گاه سر سازگاري با سخن پرده‌درانه ندارد. البته به عشق و لطافت عاشقانه توجه مي‌كند. حتا توصيف زيبايي زنان را از ياد نمي‌برد. بي‌آن‌كه در سخن او پرده‌دري‌اي باشد. بي‌گمان چنين نگاهي برخاسته از انديشه‌ي روشن فردوسي و شخصيت برجسته‌ي اوست.

«جهانگيرنامه» داستان نبرد جهانگير، پسر رستم، با ايرانيان و در آمدن او به سپاه ايران و نبرد وي با رستم در باختر است. سراينده‌ي داستان شاعري است گمنام به نام قاسم و متخلص به مداح. از اين قاسم مداح هيچ آگاهي در دست نيست و بنا به بيت پایانی منظومه، مي‌توان گفت وي از مردم سرزمين هرات بوده است: «به نظم آمد اين دفتر اندر هرات/ به توفيق جبار موت و حيات». ژول مول او را سراینده‌ی سده‌ي پنجم مي‌داند، اما دكتر صفا، بنا بر واژه‌هاي به‌كاررفته در اين منظومه، آن را سروده‌شده در پايان سده‌ی ششم و آغاز سده‌ي هفتم مي‌داند كه در سده‌ی نهم در آن دست برده و بيت‌هايي بر آن افزوده‌اند.
داستان «جهانگيرنامه» با نبرد رستم و سهراب آغاز مي‌شود. رستم پس از كشته شدن سهراب، آشفته و پريشان به مازندران می‌رود و دلنواز، دختر مسيحاي عابد، را می‌بیند و با وي پيوند زناشويي مي‌بندد. رستم پس از اين پيوند، تا كنار درياي باختر می‌رود و چند تن از پرستندگان بت را به دين پروردگار درمی‌آورد.
دلنواز پسري به دنيا مي‌آورد و مسيحا وي را جهانگير مي‌نامد. جهانگير در ٨ سالگي، در ديدار مانند رستم، به بالا همچون سهراب و در زور و بازو چون سام نريمان بود. مسيحا او را به ري مي‌فرستد تا به ياري كاوس برود؛ اما وي در ري به فريب هومان نزد افراسياب می‌رود و به جنگ با ايرانيان مي‌پردازد و گيو و بيژن و توس و فرامرز و پسرانش، سام و تخواره،  و گستهم و زواره و گرگين را اسير مي‌كند. تا سرانجام زال او را مي‌شناسد و او با آگاهي‌هاي سام، شبانه پهلوانان را از بند می‌رهاند و به لشگرگاه ايران روي مي‌آورد. هنگام گریز، جنگ سختي با افراسياب می‌کند و او را شكست مي‌دهد و به سپاه ايران مي‌پيوندد. به فرمان كاوس، به نبرد با «عاد ميشينه‌چشم»، فرستاده‌ي پادشاه بربر، مي‌رود و او را شكست مي‌دهد. پس به جنگ «مليخاي جادو» كه توس را اسير كرده بود، مي‌رود و اسم اعظم را بر حصار جادوان مي‌خواند و آن را مي‌گشايد؛ سپس به گشودن طلسم «فراموش‌كرد» كه جمشيد آن را ساخته بود، مي‌رود. پس از آن، به جنگ «سقلاب»، پادشاه بربر، به سوي شام می‌رود و همراه با فرامرز و ديگر پهلوانان ايران، سقلاب‌شاه و پسرانش را اسير مي‌كند. آن‌گاه به باختر لشكر مي‌كشد و به مبارزه با داراب‌شاه می‌رود و او راشكست مي‌دهد. وي نامه‌اي به آزادچهر می‌نویسد و رستم را به ياري مي‌خواند.
جنگ بين رستم و جهانگير، همانند نبرد رستم و سهراب، درمي‌گيرد؛ اما زماني كه رستم، جهانگير را بر زمين مي‌زند، رخش شيهه‌اي ميكشد؛ فرامرز آواي او را مي‌شناسد و مي‌داند كه مبارزش رستم است؛ پس مي‌گويد كه اين پسر توست. رستم از هوش مي‌رود و جهانگير به پاي او مي‌افتد. پس از اين آشنايي ايرانيان با سپاهيان داراب كه پيشروشان «راحيله‌ي جادو» بود، جنگيدند و همه را به جز «دلبر مغربي» كه به دين حق درآمده بود، كشتند. پس از آن، رستم سقلاب را به پادشاهي آن ديار برنشاند و خود پس از ٢٥ سال، همراه ديگر پهلوانان به ايران بازگشت.
پس از آن، جهانگير براي شكار به كوهي در نزديكي زابل مي‌رود. كهديوي راه را بر او مي‌بندد. او به ديو يورش مي‌برد و ديو از دست او مي‌گريزد و از چشم جهانگير ناپديد مي‌شود. جهانگير بر صخره‌اي مي‌ايستد تا مگر او را ببيند كه ديو ناگهان او را پرتاب می‌کند و جهانگير كشته مي‌شود. چون خبر به رستم مي‌رسد، وي پريشان و آشفته مي‌شود و دلنواز از ناراحتي مي‌ميرد. پس مادر و فرزند را در تابوتي قرار مي‌دهند و در مازندران، نزديك دخمه‌ي مسيحاي عابد، جاي مي‌دهند.
داستان «جهانگيرنامه» از انديشه‌هاي انيراني بسيار بهره برده است. هم‌چنين می‌توان در «جهانگيرنامه» خطاهایی را چون آوردن تخواره فرزند زواره در شمار فرزندان فرامرز و يا آوردن پسري به نام سام براي فرامرز، در حالي كه وي تنها پسري به نام آذربرزين دارد، نام برد. نام جهانگير نيز در هيچ يك از داستان‌هاي حماسي نيامده است و رستم در شاهنامه تنها دو پسر دارد: سهراب و فرامرز. با اين همه، بخش پایه‌ای داستان به زبان حماسه‌سرايي ايراني بسيار نزديك است و بودن ٢ گونه گفتار در كتاب را، بنا به گفته‌ي دكتر صفا، مي‌توان افزوده شدن بخش‌هايي از داستان در سده‌هاي بعدي دانست.

«جهانگيرنامه» داستان نبرد جهانگير، پسر رستم، با ايرانيان و در آمدن او به سپاه ايران و نبرد وي با رستم در باختر است. سراينده‌ي داستان شاعري است گمنام به نام قاسم و متخلص به مداح. از اين قاسم مداح هيچ آگاهي در دست نيست و بنا به بيت پایانی منظومه، مي‌توان گفت وي از مردم سرزمين هرات بوده است: «به نظم آمد اين دفتر اندر هرات/ به توفيق جبار موت و حيات». ژول مول او را سراینده‌ی سده‌ي پنجم مي‌داند، اما دكتر صفا، بنا بر واژه‌هاي به‌كاررفته در اين منظومه، آن را سروده‌شده در پايان سده‌ی ششم و آغاز سده‌ي هفتم مي‌داند كه در سده‌ی نهم در آن دست برده و بيت‌هايي بر آن افزوده‌اند.
داستان «جهانگيرنامه» با نبرد رستم و سهراب آغاز مي‌شود. رستم پس از كشته شدن سهراب، آشفته و پريشان به مازندران می‌رود و دلنواز، دختر مسيحاي عابد، را می‌بیند و با وي پيوند زناشويي مي‌بندد. رستم پس از اين پيوند، تا كنار درياي باختر می‌رود و چند تن از پرستندگان بت را به دين پروردگار درمی‌آورد.
دلنواز پسري به دنيا مي‌آورد و مسيحا وي را جهانگير مي‌نامد. جهانگير در ٨ سالگي، در ديدار مانند رستم، به بالا همچون سهراب و در زور و بازو چون سام نريمان بود. مسيحا او را به ري مي‌فرستد تا به ياري كاوس برود؛ اما وي در ري به فريب هومان نزد افراسياب می‌رود و به جنگ با ايرانيان مي‌پردازد و گيو و بيژن و توس و فرامرز و پسرانش، سام و تخواره،  و گستهم و زواره و گرگين را اسير مي‌كند. تا سرانجام زال او را مي‌شناسد و او با آگاهي‌هاي سام، شبانه پهلوانان را از بند می‌رهاند و به لشگرگاه ايران روي مي‌آورد. هنگام گریز، جنگ سختي با افراسياب می‌کند و او را شكست مي‌دهد و به سپاه ايران مي‌پيوندد. به فرمان كاوس، به نبرد با «عاد ميشينه‌چشم»، فرستاده‌ي پادشاه بربر، مي‌رود و او را شكست مي‌دهد. پس به جنگ «مليخاي جادو» كه توس را اسير كرده بود، مي‌رود و اسم اعظم را بر حصار جادوان مي‌خواند و آن را مي‌گشايد؛ سپس به گشودن طلسم «فراموش‌كرد» كه جمشيد آن را ساخته بود، مي‌رود. پس از آن، به جنگ «سقلاب»، پادشاه بربر، به سوي شام می‌رود و همراه با فرامرز و ديگر پهلوانان ايران، سقلاب‌شاه و پسرانش را اسير مي‌كند. آن‌گاه به باختر لشكر مي‌كشد و به مبارزه با داراب‌شاه می‌رود و او راشكست مي‌دهد. وي نامه‌اي به آزادچهر می‌نویسد و رستم را به ياري مي‌خواند.
جنگ بين رستم و جهانگير، همانند نبرد رستم و سهراب، درمي‌گيرد؛ اما زماني كه رستم، جهانگير را بر زمين مي‌زند، رخش شيهه‌اي ميكشد؛ فرامرز آواي او را مي‌شناسد و مي‌داند كه مبارزش رستم است؛ پس مي‌گويد كه اين پسر توست. رستم از هوش مي‌رود و جهانگير به پاي او مي‌افتد. پس از اين آشنايي ايرانيان با سپاهيان داراب كه پيشروشان «راحيله‌ي جادو» بود، جنگيدند و همه را به جز «دلبر مغربي» كه به دين حق درآمده بود، كشتند. پس از آن، رستم سقلاب را به پادشاهي آن ديار برنشاند و خود پس از ٢٥ سال، همراه ديگر پهلوانان به ايران بازگشت.
پس از آن، جهانگير براي شكار به كوهي در نزديكي زابل مي‌رود. كهديوي راه را بر او مي‌بندد. او به ديو يورش مي‌برد و ديو از دست او مي‌گريزد و از چشم جهانگير ناپديد مي‌شود. جهانگير بر صخره‌اي مي‌ايستد تا مگر او را ببيند كه ديو ناگهان او را پرتاب می‌کند و جهانگير كشته مي‌شود. چون خبر به رستم مي‌رسد، وي پريشان و آشفته مي‌شود و دلنواز از ناراحتي مي‌ميرد. پس مادر و فرزند را در تابوتي قرار مي‌دهند و در مازندران، نزديك دخمه‌ي مسيحاي عابد، جاي مي‌دهند.
داستان «جهانگيرنامه» از انديشه‌هاي انيراني بسيار بهره برده است. هم‌چنين می‌توان در «جهانگيرنامه» خطاهایی را چون آوردن تخواره فرزند زواره در شمار فرزندان فرامرز و يا آوردن پسري به نام سام براي فرامرز، در حالي كه وي تنها پسري به نام آذربرزين دارد، نام برد. نام جهانگير نيز در هيچ يك از داستان‌هاي حماسي نيامده است و رستم در شاهنامه تنها دو پسر دارد: سهراب و فرامرز. با اين همه، بخش پایه‌ای داستان به زبان حماسه‌سرايي ايراني بسيار نزديك است و بودن ٢ گونه گفتار در كتاب را، بنا به گفته‌ي دكتر صفا، مي‌توان افزوده شدن بخش‌هايي از داستان در سده‌هاي بعدي دانست.

«جهانگيرنامه» داستان نبرد جهانگير، پسر رستم، با ايرانيان و در آمدن او به سپاه ايران و نبرد وي با رستم در باختر است. سراينده‌ي داستان شاعري است گمنام به نام قاسم و متخلص به مداح. از اين قاسم مداح هيچ آگاهي در دست نيست و بنا به بيت پایانی منظومه، مي‌توان گفت وي از مردم سرزمين هرات بوده است: «به نظم آمد اين دفتر اندر هرات/ به توفيق جبار موت و حيات». ژول مول او را سراینده‌ی سده‌ي پنجم مي‌داند، اما دكتر صفا، بنا بر واژه‌هاي به‌كاررفته در اين منظومه، آن را سروده‌شده در پايان سده‌ی ششم و آغاز سده‌ي هفتم مي‌داند كه در سده‌ی نهم در آن دست برده و بيت‌هايي بر آن افزوده‌اند.
داستان «جهانگيرنامه» با نبرد رستم و سهراب آغاز مي‌شود. رستم پس از كشته شدن سهراب، آشفته و پريشان به مازندران می‌رود و دلنواز، دختر مسيحاي عابد، را می‌بیند و با وي پيوند زناشويي مي‌بندد. رستم پس از اين پيوند، تا كنار درياي باختر می‌رود و چند تن از پرستندگان بت را به دين پروردگار درمی‌آورد.
دلنواز پسري به دنيا مي‌آورد و مسيحا وي را جهانگير مي‌نامد. جهانگير در ٨ سالگي، در ديدار مانند رستم، به بالا همچون سهراب و در زور و بازو چون سام نريمان بود. مسيحا او را به ري مي‌فرستد تا به ياري كاوس برود؛ اما وي در ري به فريب هومان نزد افراسياب می‌رود و به جنگ با ايرانيان مي‌پردازد و گيو و بيژن و توس و فرامرز و پسرانش، سام و تخواره،  و گستهم و زواره و گرگين را اسير مي‌كند. تا سرانجام زال او را مي‌شناسد و او با آگاهي‌هاي سام، شبانه پهلوانان را از بند می‌رهاند و به لشگرگاه ايران روي مي‌آورد. هنگام گریز، جنگ سختي با افراسياب می‌کند و او را شكست مي‌دهد و به سپاه ايران مي‌پيوندد. به فرمان كاوس، به نبرد با «عاد ميشينه‌چشم»، فرستاده‌ي پادشاه بربر، مي‌رود و او را شكست مي‌دهد. پس به جنگ «مليخاي جادو» كه توس را اسير كرده بود، مي‌رود و اسم اعظم را بر حصار جادوان مي‌خواند و آن را مي‌گشايد؛ سپس به گشودن طلسم «فراموش‌كرد» كه جمشيد آن را ساخته بود، مي‌رود. پس از آن، به جنگ «سقلاب»، پادشاه بربر، به سوي شام می‌رود و همراه با فرامرز و ديگر پهلوانان ايران، سقلاب‌شاه و پسرانش را اسير مي‌كند. آن‌گاه به باختر لشكر مي‌كشد و به مبارزه با داراب‌شاه می‌رود و او راشكست مي‌دهد. وي نامه‌اي به آزادچهر می‌نویسد و رستم را به ياري مي‌خواند.
جنگ بين رستم و جهانگير، همانند نبرد رستم و سهراب، درمي‌گيرد؛ اما زماني كه رستم، جهانگير را بر زمين مي‌زند، رخش شيهه‌اي ميكشد؛ فرامرز آواي او را مي‌شناسد و مي‌داند كه مبارزش رستم است؛ پس مي‌گويد كه اين پسر توست. رستم از هوش مي‌رود و جهانگير به پاي او مي‌افتد. پس از اين آشنايي ايرانيان با سپاهيان داراب كه پيشروشان «راحيله‌ي جادو» بود، جنگيدند و همه را به جز «دلبر مغربي» كه به دين حق درآمده بود، كشتند. پس از آن، رستم سقلاب را به پادشاهي آن ديار برنشاند و خود پس از ٢٥ سال، همراه ديگر پهلوانان به ايران بازگشت.
پس از آن، جهانگير براي شكار به كوهي در نزديكي زابل مي‌رود. كهديوي راه را بر او مي‌بندد. او به ديو يورش مي‌برد و ديو از دست او مي‌گريزد و از چشم جهانگير ناپديد مي‌شود. جهانگير بر صخره‌اي مي‌ايستد تا مگر او را ببيند كه ديو ناگهان او را پرتاب می‌کند و جهانگير كشته مي‌شود. چون خبر به رستم مي‌رسد، وي پريشان و آشفته مي‌شود و دلنواز از ناراحتي مي‌ميرد. پس مادر و فرزند را در تابوتي قرار مي‌دهند و در مازندران، نزديك دخمه‌ي مسيحاي عابد، جاي مي‌دهند.
داستان «جهانگيرنامه» از انديشه‌هاي انيراني بسيار بهره برده است. هم‌چنين می‌توان در «جهانگيرنامه» خطاهایی را چون آوردن تخواره فرزند زواره در شمار فرزندان فرامرز و يا آوردن پسري به نام سام براي فرامرز، در حالي كه وي تنها پسري به نام آذربرزين دارد، نام برد. نام جهانگير نيز در هيچ يك از داستان‌هاي حماسي نيامده است و رستم در شاهنامه تنها دو پسر دارد: سهراب و فرامرز. با اين همه، بخش پایه‌ای داستان به زبان حماسه‌سرايي ايراني بسيار نزديك است و بودن ٢ گونه گفتار در كتاب را، بنا به گفته‌ي دكتر صفا، مي‌توان افزوده شدن بخش‌هايي از داستان در سده‌هاي بعدي دانست.

«جهانگيرنامه» داستان نبرد جهانگير، پسر رستم، با ايرانيان و در آمدن او به سپاه ايران و نبرد وي با رستم در باختر است. سراينده‌ي داستان شاعري است گمنام به نام قاسم و متخلص به مداح. از اين قاسم مداح هيچ آگاهي در دست نيست و بنا به بيت پایانی منظومه، مي‌توان گفت وي از مردم سرزمين هرات بوده است: «به نظم آمد اين دفتر اندر هرات/ به توفيق جبار موت و حيات». ژول مول او را سراینده‌ی سده‌ي پنجم مي‌داند، اما دكتر صفا، بنا بر واژه‌هاي به‌كاررفته در اين منظومه، آن را سروده‌شده در پايان سده‌ی ششم و آغاز سده‌ي هفتم مي‌داند كه در سده‌ی نهم در آن دست برده و بيت‌هايي بر آن افزوده‌اند.
داستان «جهانگيرنامه» با نبرد رستم و سهراب آغاز مي‌شود. رستم پس از كشته شدن سهراب، آشفته و پريشان به مازندران می‌رود و دلنواز، دختر مسيحاي عابد، را می‌بیند و با وي پيوند زناشويي مي‌بندد. رستم پس از اين پيوند، تا كنار درياي باختر می‌رود و چند تن از پرستندگان بت را به دين پروردگار درمی‌آورد.
دلنواز پسري به دنيا مي‌آورد و مسيحا وي را جهانگير مي‌نامد. جهانگير در ٨ سالگي، در ديدار مانند رستم، به بالا همچون سهراب و در زور و بازو چون سام نريمان بود. مسيحا او را به ري مي‌فرستد تا به ياري كاوس برود؛ اما وي در ري به فريب هومان نزد افراسياب می‌رود و به جنگ با ايرانيان مي‌پردازد و گيو و بيژن و توس و فرامرز و پسرانش، سام و تخواره،  و گستهم و زواره و گرگين را اسير مي‌كند. تا سرانجام زال او را مي‌شناسد و او با آگاهي‌هاي سام، شبانه پهلوانان را از بند می‌رهاند و به لشگرگاه ايران روي مي‌آورد. هنگام گریز، جنگ سختي با افراسياب می‌کند و او را شكست مي‌دهد و به سپاه ايران مي‌پيوندد. به فرمان كاوس، به نبرد با «عاد ميشينه‌چشم»، فرستاده‌ي پادشاه بربر، مي‌رود و او را شكست مي‌دهد. پس به جنگ «مليخاي جادو» كه توس را اسير كرده بود، مي‌رود و اسم اعظم را بر حصار جادوان مي‌خواند و آن را مي‌گشايد؛ سپس به گشودن طلسم «فراموش‌كرد» كه جمشيد آن را ساخته بود، مي‌رود. پس از آن، به جنگ «سقلاب»، پادشاه بربر، به سوي شام می‌رود و همراه با فرامرز و ديگر پهلوانان ايران، سقلاب‌شاه و پسرانش را اسير مي‌كند. آن‌گاه به باختر لشكر مي‌كشد و به مبارزه با داراب‌شاه می‌رود و او راشكست مي‌دهد. وي نامه‌اي به آزادچهر می‌نویسد و رستم را به ياري مي‌خواند.
جنگ بين رستم و جهانگير، همانند نبرد رستم و سهراب، درمي‌گيرد؛ اما زماني كه رستم، جهانگير را بر زمين مي‌زند، رخش شيهه‌اي ميكشد؛ فرامرز آواي او را مي‌شناسد و مي‌داند كه مبارزش رستم است؛ پس مي‌گويد كه اين پسر توست. رستم از هوش مي‌رود و جهانگير به پاي او مي‌افتد. پس از اين آشنايي ايرانيان با سپاهيان داراب كه پيشروشان «راحيله‌ي جادو» بود، جنگيدند و همه را به جز «دلبر مغربي» كه به دين حق درآمده بود، كشتند. پس از آن، رستم سقلاب را به پادشاهي آن ديار برنشاند و خود پس از ٢٥ سال، همراه ديگر پهلوانان به ايران بازگشت.
پس از آن، جهانگير براي شكار به كوهي در نزديكي زابل مي‌رود. كهديوي راه را بر او مي‌بندد. او به ديو يورش مي‌برد و ديو از دست او مي‌گريزد و از چشم جهانگير ناپديد مي‌شود. جهانگير بر صخره‌اي مي‌ايستد تا مگر او را ببيند كه ديو ناگهان او را پرتاب می‌کند و جهانگير كشته مي‌شود. چون خبر به رستم مي‌رسد، وي پريشان و آشفته مي‌شود و دلنواز از ناراحتي مي‌ميرد. پس مادر و فرزند را در تابوتي قرار مي‌دهند و در مازندران، نزديك دخمه‌ي مسيحاي عابد، جاي مي‌دهند.
داستان «جهانگيرنامه» از انديشه‌هاي انيراني بسيار بهره برده است. هم‌چنين می‌توان در «جهانگيرنامه» خطاهایی را چون آوردن تخواره فرزند زواره در شمار فرزندان فرامرز و يا آوردن پسري به نام سام براي فرامرز، در حالي كه وي تنها پسري به نام آذربرزين دارد، نام برد. نام جهانگير نيز در هيچ يك از داستان‌هاي حماسي نيامده است و رستم در شاهنامه تنها دو پسر دارد: سهراب و فرامرز. با اين همه، بخش پایه‌ای داستان به زبان حماسه‌سرايي ايراني بسيار نزديك است و بودن ٢ گونه گفتار در كتاب را، بنا به گفته‌ي دكتر صفا، مي‌توان افزوده شدن بخش‌هايي از داستان در سده‌هاي بعدي دانست.

«تمدن ده هزار ساله ايران؛ افسانه يا حقيقت» عنواني براي كتاب ٢ جلدي محمدرضا رضايي است. اين كتاب كه به تازگي چاپ و پخش شده است‏، بازخواني گذرا، اما آگاهي‌بخشي از تاريخ ايران از آغاز تا پايان دولت قاجاريه است. بدين‌گونه خواننده مي‌تواند در كتابي خوش‌خوان يك دوره تاريخ ده هزار ساله‌ي ايران را بخواند و با سرفصل‌هاي مهم تاريخ ايران آشنا شود. اين كتاب زمينه‌اي براي خواننده فراهم مي‌آورد تا به كندكاو و جست‌وجويي افزون‌تر و باريك‌بينانه‌تر در تاريخ ايران بپردازد.
جلد نخست «تمدن ده هزار ساله‌ ايران؛ افسانه يا حقيقت» دربردارنده‌ي ١٤ بخش است. در ٢ بخش آغازين كتاب به شناخت سلسله‌هاي استوره‌اي- تاريخي پيشداديان و كيانيان پرداخته شده است. در بخش سوم از «سلسله‌هاي حاكم بر ايران باستان»، همانند: سومريان، اكديان، ايلام، آشور و... ياد شده است. آن‌گاه خواننده در بخش چهارم آگاهي‌هايي درباره‌ي مادها و بنيان‌گذاري دولت آن‌ها به دست مي‌آورد. در اين بخش به ويژه از سرگذشت كورش بزرگ و بالندگي او ياد شده است. بخش‌هاي ديگر كتاب ويژه‌ي بررسي و شناخت سلسله‌وار دولت‌هاي هخامنشي، اسكندر مقدوني، اشكانيان و ساسانيان است. آن‌گاه كه ايران گام به روزگاران پس از باستان مي‌گذارد خواننده به بخش‌هاي ديگري برمي‌خورد كه با آمدن اعراب و رويدادهاي تاريخي روزگار خلفاي اموي و عباسي پيوند دارد. بخش واپسين (چهاردهم) كتاب نيز درباره‌ي طاهريان، نخستين دولت ايراني پس از فروپاشي ساسانيان، است.
جلد دوم كتاب «تمدن ده هزار ساله‌ ايران؛ افسانه يا حقيقت» با سرگذشت بابك خرمدين آغاز مي‌شود. آن‌گاه در بخش‌هاي ديگر به دولت‌هاي صفاريان، سامانيان، آل‌زيار، خاندان بويه، غزنويان، سلجوقيان، خوارزمشاهيان، مغولان و يورش آنان به ايران، تيموريان، صفويان، افشاريه، زنديه و قاجاريه پرداخته شده است. در اين جلد نكته‌هاي سودمندي درباره‌ي علوم و ادبيات و زندگي اجتماعي مردم ايران ديده مي‌شود. اسماعيليان و فرمانروايان محلي ايران نيز از نگاه نويسنده پنهان نمانده و خواننده را با سرگذشت آن‌ها آشنا كرده است. در بخش قاجاريه نيز اشاره‌هايي به پديداري انديشه‌هاي نو و آشنايي ايرانيان با نشانه‌هاي تمدن جديد شده است.

محمدرضا رضايي، فرزند شادروان عبدالعظيم رضايي، «پدر تاريخ ايران باستان» است. او كه اثر خود را به مردم ايران پيشكش كرده است، در پيشگفتار كوتاه كتاب مي‌نويسد: «ملت ايران از هزاران سال پيش تاكنون با تمام فراز و نشيب‌هايش سربلند و استوار و پابرجا ايستاده است. چه روزگاراني كه اين كشور تا مرز فروپاشي و ويراني كشانده شده و پاي‌مردي و جوان‌مردي مردم دلير آن را به شكوه قبل از خود بازگردانده‌اند. در هر اعصار  و قرون تاريخ اين كشور را به نظاره مي‌نشينيم چشم‌اندازي از نيروي فرهنگ ايراني پديدار مي‌شود كه هر بيننده‌اي را شگفت‌زده مي‌كند.»
كتاب ٢ جلدي «تمدن ده هزار ساله ايران؛ افسانه يا حقيقت»، نوشته‌ي محمدرضا رضايي، با تيراژ هزار و ٥٠٠ نسخه از سوي نويسنده چاپ و پخش شده است.