یکی از شگفت‌‌انگیزترین شاهکارهای هنر کتاب‌‌آرایی جهان، دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی است که به نام «شاهنامه‌‌ی بایسنقری» آوازه پیدا کرده است و اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتاب بی‌‌مانند را «فرش بهارستان دست‌نویس‌‌های شاهنامه» نامیده‌‌اند. سی‌‌ام ژانویه 2012 میلادی، پانصد و هشتاد و دومین سال پدید آمدن شاهنامه‌‌ی بایسنقری بود.

ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری
در سال 1426 میلادی (829 مهی) شاهزاده بایسنقر میرزای تیموری، از هنرمندان ایرانی که در کتابخانه‌‌ی او در شهر هرات سرگرم کتاب‌‌آرایی بودند، خواست تا دست‌نویسی از شاهنامه‌‌ی فردوسی فراهم کنند و برگه‌‌های آن را با نقش‌‌های مینیاتوری بیارایند. پس چهل تن از سرآمدان هنر ایران، به سرپرستی استاد جعفر تبریزی، دست به کار شدند و سه سال پس از آن اثری را به شاهزاده‌‌ی تیموری و کتابخانه‌‌ی او پیشکش کردند که از دید خوشنویسی، جلدسازی، زرافشانی، جدول‌‌کشی، سرلوح‌‌نگاری، زرینه‌‌کاری و طلا‌‌‌اندازی، همانندی برای آن نمی‌‌توان یافت. شاهنامه‌‌ی بایسنقری برجسته‌‌ترین نمونه‌‌ی «مکتب هنری هرات» (شیوه‌‌ای از نقاشی مینیاتوری) به شمار می‌‌رود.
گرداگرد هر برگ از این کتاب، با ریزه‌‌کاری بسیار جدول‌‌کشی شده است و میانه‌‌ی جدول‌‌ها را با آب طلا پُر کرده‌‌اند. جلد شاهنامه که از تکه‌‌های چرم نازک پوست بره و آهو است، هنر استاد قوام‌‌الدین تبریزی است که به فرمان بایسنقر از تبریز به هرات آمده بود تا به کار جلدسازی شاهنامه بپردازد. زر‌‌اندودی(:تذهیب) این اثر، یکی از بهترین و درخشان‌‌ترین نمونه‌‌های کتاب‌‌آرایی است و در چشم‌نوازی و فریبندگی، همپایی برای آن شناخته‌شده نیست. هر رویه از کتاب، شش ستون و یک جدول‌‌بندی دارد و خط‌‌های درون جدول‌‌ها از آب زر است. از نگاه هنر رنگ‌‌آمیزی و به کار بردن انواع رنگ‌‌های سرخ، سبز، قهوه‌‌ای، طلایی، آجری، سیاه، سفید و چند گونه آبی، بسیار استادانه است.
شاهنامه‌‌ی بایسنقری 346 برگ به خط نستعلیق و 22 مجلس (نقاشی مینیاتوری) دارد و در اندازه‌‌ی 38 در 5/26 (اندازه‌‌ی سلطانی) کار شده است. مینیاتورهای آبرنگ آن از درونمایه‌‌ی داستان‌‌های شاهنامه‌‌ی فردوسی الهام گرفته شده‌‌اند. در یک مینیاتور هم‌نشینی سرايندگان دربار محمود غزنوی تصویر شده است، در حالی‌‌که فردوسی در حال رفتن به سوی آن‌‌ها است. در تصویر دیگر، جمشید پیشدادی، برتخت زراندود نشسته است و در تصویری پُرنقش و نگار، بند کردن ضحاک به دست فریدون در برابر نگاه بیننده گذاشته شده است و در تصویرهای شکوهمند و هوش‌‌رُبای دیگر، رویدادهای شاهنامه صحنه‌‌آرایی شده‌‌اند.

بیت‌‌های ساختگی شاهنامه‌‌ی بایسنقری
با آن‌‌که شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دید هنر کتاب‌‌آرایی و باریک‌‌بینی در کار و بهره‌‌گیری از رنگ‌‌های گیرا و چشم‌‌نواز، اوج هنر زیبایی‌آفرین استادان ایرانی است، اما متن و دیباچه‌‌ی آن کم‌ارزش است. تا بدان اندازه که استاد خالقی مطلق این دست‌نویس را که 58 هزار بیت دارد، از نگاه ویرایشی «یکی از بی‌‌اعتبارترین دست‌نویس‌‌های شاهنامه» می‌‌داند. فراهم‌‌آورندگان شاهنامه‌‌ی بایسنقری با آن‌‌که در دیباچه‌‌ی کتاب ادعا کرده‌‌اند که به سنجش چند دست‌نویس شاهنامه پرداخته‌‌اند، اما در نوشتن بیت‌‌های ساختگی و افزودن بر شمار بیت‌‌های شاهنامه، نهایت بی‌‌سلیقگی را به‌کار برده‌‌اند. از این‌‌رو ارزش شاهنامه‌‌ی بایسنقری تنها به هنر کتاب‌‌آرایی و مینیاتورهای آن است و ارزشي در کار ویرایش شاهنامه ندارد.
از همه ناگوارتر، دیباچه‌‌ی آن است که آکنده از افسانه‌‌ها و داستان‌‌های بی‌‌پایه و ساختگی درباره‌‌ی فردوسی و چگونگی سرایش شاهنامه‌‌ی اوست. آن داستان‌‌ها با آن‌‌که با واقعیت‌‌های تاریخی سازگاری ندارد، اما تا روزگار قاجار یگانه سرچشمه‌‌ی‌(:منبع) شناخت فردوسی گمان برده می‌‌شد.

بایسنقر کیست؟
شاهنامه‌‌ای که بدین‌‌گونه پدید آمد، نتیجه‌‌ی هنرپروری و ادب‌‌دوستی شاهزاده بایسنقر میرزا، نواده‌‌ی تیمور گورکانی، است. پدر بایسنقر- شاهرخ- فرمانروایی نامدار بود و فرهنگ و هنر ایران را می‌‌شناخت. از این‌‌رو بایسنقر و دیگر فرزندانش را برانگیخت تا هنر بیاموزند و با فرهنگ ایرانی آشنا شوند. بایسنقر در نوشتن خط ثلث از سرآمدان خوشنویسان بود. هنر برجسته‌‌ی او را در نمونه‌‌ خطی که از او بجا مانده است، می‌‌توان شناخت. اما این شاهزاده‌‌ی هنردوست، که پشتیبان هنرمندان و دانشوران شناخته می‌‌شد و بسیارانی برخوردار از بخشش‌‌های او بودند، در میگساری مرز و اندازه‌‌ای نمی‌‌شناخت. از این‌‌رو در پي زیاده‌‌روی در مي‌خواري در سال 837 مهی، درگذشت؛ در حالی‌‌که تنها 35 سال از زندگی او و پنج سال از کتاب‌‌آرایی شاهنامه‌‌اش سپری شده بود.

دستبردی که به سرانجام نرسید
شاهنامه‌‌ی بایسنقری اکنون در کتابخانه‌‌ی کاخ گلستان نگهداری می‌‌شود. این کتابخانه در زمان فتحعلیشاه قاجار بنیان‌گذاری و به نام «کتابخانه‌‌ی شاهنشاهی» نامیده شد. اما پس از آن، در روزگار ناصرالدین‌‌شاه قاجار به «کتابخانه‌‌ی سلطنتی» دگرگوني نام داد. ناصرالدین شاه در سراسر زمان پادشاهی‌‌اش، ریاست کتابخانه را بر دوش داشت. در زمان جانشین او- مظفرالدین شاه قاجار- مرد دون‌‌مایه‌‌ای به نام میرزاعلی لسان‌‌الدوله به ریاست کتابخانه و کتابدار‌باشی آنجا برگزیده شد. لسان‌‌الدوله در همه‌ي دوره‌‌ای که این وظیفه را داشت، دست به غارت و چپاول بسیاری از دستنویس‌‌های کتابخانه زد. سیاهه‌‌ای از کتاب‌‌های فراوانی که او از کتابخانه بیرون برده بود، اکنون در دست است. اما خوشبختانه شاهنامه‌‌ی بایسنقری از دست درازی‌‌های او گزندی ندید. با این همه در سال 1306 خورشیدی (در آغاز پادشاهی رضاشاه پهلوی) با همه‌‌ی مراقبت‌‌هایی که از این اثر گرانبها می‌‌شد، برای زمان کوتاهی به‌دست سوداگران بیرون برده شد و سر از اصفهان در آورد. اما با پی‌‌گیری‌‌های حکمران اصفهان- فرج‌‌اله بهرامی- شاهنامه‌‌ی بایسنقری بازیافت و به کتابخانه‌‌ی سلطنتی بازگردانده شد.
سندی که گزارش چگونگی این دستبرد و بازگشت شاهنامه‌‌ی بایسنقری به کتابخانه‌‌ی سلطنتی را روشن می‌‌سازد، منتشر شده است. برپایه‌‌ی این گزارش، الیاس نامی، شاهنامه را از کتابخانه بیرون می‌‌بَرد و آن را در اصفهان به بهای 9500 تومان به پیشکار مالیه و یک تن عتیقه‌‌فروش واگذار می‌‌کند تا از ایران خارج و به اروپا بُرده شود. اما بر اثر پیگیری «اداره‌‌ی نظمیه‌‌» اصفهان، ربایندگان به دام می‌‌افتند و در امرداد 1306 شاهنامه‌‌ی بایسنقری از آن‌‌ها بازپس گرفته می‌‌شود. این گزارش برای آگاهی تیمورتاش- وزیر دربار- نوشته شده است.
محمدرضا نصیری که این سند را منتشر کرده است، می‌‌نویسد که در گزارش نظمیه‌‌ی اصفهان نامی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری بُرده نشده است. اما همه‌‌ی نشانه‌‌های شاهنامه‌‌ای که در گزارش آمده است، برابر با ویژگی‌‌های شاهنامه‌‌ی بایسنقری است. بدین‌‌گونه شاهنامه‌‌ی بی‌‌مانند و گرانبهای بایسنقری از دستبرد تاراج‌‌گران زیانی ندید و به جای نگهداری آن بازگردانده شد. این نیز گفتنی است که در سال 1350 چاپ عکسی از شاهنامه‌‌ی بایسنقری منتشر شد که اکنون بسیار نایاب است.

یاری‌‌نامه:
«اوج هنر در شاهنامه‌‌ی بایسنقری»- ادیب برومند- روزنامه‌‌ی اطلاعات- 26 خورداد 1389/ «فردوسی و شاهنامه‌‌سرایی»- فرهنگستان زبان 1390/ «به فرهنگ باشد روان تندرست»- جستار محمدرضا نصیری- فرهنگستان زبان 1390/ «سرچشمه‌‌های فردوسی‌‌شناسی»- محمدامین ریاحی- پژوهشگاه 1382.

• روزغم انگيزي كه كوروش بزرگ بنيادگذار ايران از اين جهان رفت، كوروش بزرگ بنيادگذار كشور ايران، مردي كه عموم تاريخ نگاران او را «انديشمند، انساندوست، دادگستر و مهربان» توصيف کرده اند در مارس سال 530 پيش از ميلاد ــ 9 سال پس اعلام امپراتوري ايران فوت شد. وي يازده سال پس از ايجاد دولت واحدي از سه طايفه مهاجر قوم آرين - پارس، ماد و پارت - شهر بابل (در جنوب غربی بغداد امروز و پايتخت يک امپراتوري به همان نام) را تصرف و در آنجا در اكتبر سال 539 پيش از ميلاد ايجاد امپراتوري مشترك المنافع ايران را اعلام كرده بود.

• سالروز درگذشت دكتر مصدق زنده گر میهن پرستی ايراني و از مردان بزرگ تاريخ ايران، دكتر محمد مصدق استاد دانشگاه، سياستمدار، دولتمرد و ايراندوست نامدار، دشمن سرسخت استعمار ملل و سلطه گران، رهبر جنبش ملي كردن صنعت نفت ايران و رئيس دولت در سالهاي 1330، 1331 و پنج ماه اول سال 1332 چهاردهم اسفند 1345 در بيمارستان نجميه تهران (خيابان حافظ ـ نه چندان دور از چهار راه جمهوری اسلامی) فوت شد. در سالهاي حكومت او، ايران كه پرچم مبارزه با استعمار و سلطه را به دوش گرفته بود تحت فشار و تحريم اقتصادي و تهديد نظامي انگلستان بود كه يكي از سه قدرت آن زمان بشمار مي رفت. دكتر مصدق در تمامي طول عمر سياسي خود به دمكراسي، حقوق بشر و آزاديهاي مرتبط با آن عميقا وفادار بود. وي هنگام فوت 87 ساله بود.

• نامه بسيار خواندنی امپراتور چين به قباد ساساني، «شيائو يان» امپراتور چين (از سال 502 تا 550 ميلادي) در مارس 521 پيامي براي قباد ساساني، شاه وقت ايران نوشت كه متن آن تا به امروز باقي مانده، به بيشتر زبانها ترجمه شده و يك سند تاريخي بسيار جالب است. با تطبيق تقويم ها، اين نامه در ششم مارس آن سال در نانژينگ (نام آن زمان آن: ژيان كانگ) پايتخت وقت چين امضا و مهر شده بود.
• «ناصرخسرو» و گردشگري هفت ساله او، پنجم مارس سال 1046 ميلادي (در آن سال 14 اسفند)، ناصرخسرو قبادياني نويسنده، شاعر، فيلسوف و گردشگر ايراني سفر 19000 هزار كيلومتري تقريبا 7 ساله خود درجهان اسلام را آغاز كرد كه محصول آن كتاب ارزشمند «سفرنامه» بوده است. وي اين سفر تاريخي خود را از شهر مرو (خراسان بزرگتر) آغاز كرد كه 23 اكتبر 1052 ميلادي پايان يافت. به حساب مورخان تاجيك، سفر ناصرخسرو ششم مارس آغاز شده بود.

• دماني که «خيام» نوشتن گاهنامه خورشيدي را تكميل كرد، تقويم هجري خورشيدي كه مورد استفاده ما ايرانيان است، ششم مارس 1079 ميلادي (برابر با پانزدهم اسفندماه در آن سال، و امسال 16 اسفند) توسط حكيم عمر خيام نيشابوري تكميل شد كه به تقويم جلالي معروف گرديده است، زيرا كه در زمان حكومت جلال الدين ملكشاه سلجوقي تنظيم شده بود.

• گشتاسپ به آيين زرتشت گرويد، در نيمه مارس (يك هفته به آغاز بهار) گشتاسپ، شاه كياني، به آيين زرتشت گرويد. در آن زمان، هنوز ايران به صورت يك دولت واحد در نيامده بود و قلمرو گشتاسب عبارت بود از: سيستان (ايران و افغانستان)، آريا، و مناطقي كه امروز كرمان و قسمت هايي از فارس، يزد و اصفهان را تشكيل مي دهند و پايتختش زابل بود كه رستم و يعقوب ليث هم از همين خطه برخاسته اند.
• روزي که کار ساختن تاق کسرا (ايوان مدائن) پايان يافت، نهم مارچ سال 551 ميلادي كار ساختن تالار تازه در كاخ سلطنتي تيسفون (پايتخت ايران به مدت 9 قرن ـ 36 كيلومتري جنوب بغداد) كه بقاياي آن هنوز باقيست و به طاق كسرا (ايوان مدائن) شهرت يافته با شتاب به پايان رسانده شد تا براي آيين هاي نوروزي آن سال آماده باشد. طاق كسري تنها ساختمان مسقّف باستاني جهان است كه به صورت آزاد و بدون تكيه داشتن به عاملي ديگر، برسر پا باقي مانده است. كار ساختن اين بناء كه از دجله فاصله زياد ندارد و با فرش معروف بهارستان مفروش شده بود از سال 549 ميلادي، به تصميم خسروانوشيروان، شاه ساساني وقت، آغاز شده بود. 

«هنگامی که خاورشناسان اروپایی واژه‌ی "خوائت‌ وَدَس" را زناشویی با نزدیکان معنا کردند، پارسیان هند و زرتشتیان ایران واکنش بسیار تندی نشان دادند. چون آن‌ها چنین پیوندی را نه می‌شناختند و نه هرگز انجام داده بودند. شنیدن چنین معنایی از زبان خاورشناسان، برای زرتشتیان شوک‌آور و شگفت‌انگیز بود. این واژه نه تنها در گاهان به‌کار برده نشده است، بلکه رد پایی در بخش‌های کهن اوستا نیز ندارد. نمونه‌های انگشت‌شمار تاریخی هم که از زناشویی نزدیکان گزارش شده است، کوچک‌ترین پیوندی با دین زرتشتی پیدا نمی‌کند.»

واژه‌اي كه خاورشناسان به «ازدواج با محارم» معنا كردند
آن‌چه بازگو شد بخشی از سخنان بهرام روشن‌‌ضمیر، پژوهنده‌ی تاریخ، درباره‌ی زناشویی در ایران باستان و کج‌‌فهمی خاورشناسان از معنای واژه‌ای کهن بود. او در آغاز به نوشته‌های اروپاییان درباره‌ی واژه‌ی «خوائت وَدَس» (خویدوده) اشاره کرد و گفت: «"توماس هاید" که 3 سده پیش درباره‌ی ادیان خاورزمین پژوهش می‌کرد، این واژه را به معنای "زناشویی با نزدیکان" گرفت و پس از او کسانی چون "آنتیکل دوپرون" همین معنا را درست دانستند. در سده‌ی 19 "فریدریک اشپیگل" کوشید که پژوهشی درست‌تر و به دور از پیش‌داوری در این‌باره‌ انجام دهد. او به این نتیجه رسید که زناشویی با نزدیکان، نه در میان مردم، بلکه تنها در میان برخی از طبقات اشرافی دیده می‌شد. دستور "پشوتن سنجانا" نیز درباره‌ی معنای این واژه دست به پژوهش گسترده‌ای زد و آن را "کار نیک" معنا کرد. چندی پس از آن، یکی دیگر از ایران‌شناسان به نام "وست"، دیدگاه‌های گوناگون پیرامون این واژه را بررسی کرد و جستاری درباره‌ی آن نوشت. دستور سنجانا به او پاسخ داد و بدین‌گونه کشمکشی علمی میان آن دو دانشمند پدید آمد. در ایران نیز جمشید سروشیان از دیدگاه سنجانا، پشتیبانی کرد و سخن او را پذیرفت.»

واژه‌ی «خوائت وَدَس» از سه دیدگاه استوره‌ای، دینی و تاریخی
روشن‌ضمیر آن‌گاه واژه‌ی «خوائت وَدَس» را از سه دیدگاه استوره‌ای، دینی و تاریخی، در خور بررسی دانست و افزود: «جهان استوره، انتزاعی است، نه عینی. از همین‌رو است که در استوره از موجودات شگفت‌آور سخن می‌رود وهیچ‌کس هم درباره‌ی بودن یا نبودن آن‌ها سخن نمی‌گوید. پس هنگامی که در شاهنامه‌ی فردوسی از زناشویی بهمن و دخترش همای سخن به میان می‌آید، آن را نباید پدیده‌ای عینی دانست و ‌گمان کرد که روی داده است. از سوی دیگر، در همه‌ی زناشویی‌های شاهنامه، همین یک نمونه را می‌توان برشمرد که زناشویی با نزدیکان بوده است. نکته این‌جاست که داستان بهمن و همای، ریشه در استوره‌های هندی دارد. در "ارداویراف‌نامه" هم از کسانی یاد می‌شود که با نزدیکان زناشویی کرده‌اند و از زناشویی ارداویراف با خواهرانش سخن رفته است. می‌دانیم که ارداویراف، چهره‌ای استوره‌ای است و در تاریخ چنین کسی شناخته شده نیست. اشاره‌هایی هم که در "مینوی خرد" و "زند وهومن‌یسن" به این واژه شده است، چنان مبهم است که معنای آن روشن نیست. در "داتستان دینیک" هم اشاره‌ای به زناشویی نزدیکان می‌توان یافت. اما این کتاب برگرفته از استوره‌های زروانی است، نه زرتشتی.»

در گاتها، واژه «خوائت وَدَس» نيامده است
به سخن روشن‌ضمیر، در گاتهای اشوزرتشت(سروده‌هاي اشوزرتشت)، واژه‌ی "خوائت وَدَس" نیامده است. هم‌چنان که این واژه را در بخش‌های کهن اوستا نمی‌توان یافت. اما در هات 13 یسنا، که در شمار بخش‌های نو یسنا به شمار می‌رود، و در بخش 18 ویسپرد، این واژه دیده می‌شود.

هرودت مي‌گويد: کمبوجیه می‌خواست با خواهرش، زناشویی کند
روشن‌ضمیر سپس به نوشته‌های تاریخی اشاره کرد و گفت: «هرودوت در تاریخش می‌نویسد که کمبوجیه می‌خواست با خواهرش- آتوسا- زناشویی کند. پس از مغان خواست که راهی برای این کار بیابند. آن‌ها به کمبوجیه گفتند که چنین کاری در دین روا نیست. کمبوجیه پافشاری کرد. مغان، ناگزیر چنین گفتند که چون تو شاه هستی، می‌توانی با آتوسا زناشویی کنی. هرودوت در هیچ جا از تاریخش نمی‌گوید که ایرانیان چنین می‌کردند، بلکه می‌نویسد کمبوجیه از روی هوس، دست به چنین کاری زد، آن هم نه در ایران، بلکه هنگامی که در مصر بود. "پلوتارک" نیز اشاره می‌کند که اردشیر دوم دلباخته‌ی خواهرش- آتوسا- شد و از روی خواهش و هوس چنین کرد. شگفت است که نام خواهران کمبوجیه و اردشیر، آتوسا بوده است. پس چه بسا ما با یک روایت سر و کار داریم، نه دو رویداد تاریخی. از این گذشته، اردشیر دوم چندان پای‌بند دین نبود و به خود جرات داده بود که در سنگ‌نگاره‌اش، آناهیتا را در کنار اهورامزدا بنشاند. در تاریخ، از زناشویی قباد با نزدیکانش هم سخن رفته است. می‌دانیم که قباد مزدکی شده بود و در دین مزدکی هر کاری آزاد بود.»

اگر چنين بود، ايرانيان بايد مردماني ناقص و نارسا مي‌بودند
روشن‌ضمیر سپس گفت: «از دید روان‌شناسانه هم که به این موضوع بنگریم، درخواهیم یافت که زناشویی با نزدیکان نمی‌تواند چیزی باشد که انسان‌ها به آن گرایش پیدا کنند. روان‌شناسان می‌گویند انسان به کسی گرایش جنسی دارد که از او دور باشد. از دید پزشکی و ژنتیکی هم زناشویی با نزدیکان یک پدیده‌ي هولناک است و امکان این که فرزندی که از چنین زناشویی زاده می‌شود، نارسا‌(:ناقص) باشد، بسیار است.
 شاپور شهبازی می‌نویسد که اگر زناشویی با نزدیکان  در ایران باستان می‌بود، چنان نارسایی‌هایی پدید می‌آمد که بی‌گمان قوم ایرانی از میان می‌رفت. ایران باستان، تاریخی 2200 ساله دارد. در این تاریخ درازدامن، تنها به 15 نمونه برمی‌خوریم که در آن از زناشویی با نزدیکان سخن رفته است: 8 نمونه در زمان هخامنشیان، 3 نمونه در زمان اشکانیان و 4 نمونه در روزگار ساسانیان. حتا اگر فرض بگیریم که یک پنجم، یا یک دهم، ایرانیان دست به زناشویی با نزدیکان زده باشند، جامعه‌ی ایران از دید ژنتیکی و پزشکی، جامعه‌ای بیمار و آکنده از انسان‌هایی با کمبودهای ژنتیکی می‌شد. در حالی‌که هرگز چنین تصویری از ایران، چه در روزگار باستان و چه در زمان‌های پس از آن، گزارش نشده است. وارون آن، همه از ایران باستانی سخن گفته‌اند که مردمانی تندرست و شاد داشته است که از دید فرهنگی و هنری و اقتصادی، سرآمد دیگران و در جایگاه بلندی بوده‌ است.»

زناشویی با نزدیکان، کوچک‌ترین پیوندی با دین زرتشتی ندارد
بهرام روشن ضمیر در پایان افزود: «جدای از این سخن‌ها، باید دانست که موضوع زناشویی با نزدیکان کوچک‌ترین پیوندی با دین زرتشتی ندارد. اما چون دین زرتشتی، در ایران باستان، دین فراگیر و گسترده‌ای بود، هرآن‌چه در آن دوره روی داده است، آن را به پای دین زرتشتی می‌نویسند. در حالی‌که فرهنگ ایران بسیار گسترده‌تر از دین زرتشتی بوده است. پس نباید هر آن‌چه که در کتاب‌هایی همانند "دینکرد" یا "ارداویراف‌نامه" می‌یابیم، آن را با دین زرتشتی پیوند بدهیم. نمونه‌های تاریخی هم که از زناشویی کمبوجیه و اردشیر دوم و قباد با نزدیکان‌شان آورده‌اند، درباره‌ی پادشاهانی است که دورترین پیوند را با دین و فرهنگ زرتشتی داشته‌اند.»
این سخنرانی در 7 اسفندماه در بنیاد فرهنگی جمشیدجاماسیان انجام شد.

 در سال 346 مهی، ابومنصور توسی، فرمانروای توس و نیشابور، که مردی دهقان‌نژاد و دوستدار فرهنگ نیاکانی بود، به وزیر خود ابومنصور مُعمری دستور داد تا از دانشوران ایرانی بخواهد تاریخ باستانی ایران را که به زبان پهلوی و در کتابی به نام «خدای نامگ» گردآوری شده است، به پارسی درآورند. معمری چهار دانشمند فرزانه‌ی ایرانی را، که همگی زرتشتی بودند، از گوشه و کنار ایران فراخواند و از آنان چنین خواست که در توس بنشینند و نامه‌ی شاهان ایران و کارنامه‌ی ایشان را، از آغاز تا روزگار یزگرد سوم، بنویسند. نام آن چهار تن دانشور بزرگ ایرانی چنین بوده است:
ماخ پیر خراسانی از هرات؛
یزدان‌داد پسر شاپور از سیستان؛
ماهوی خورشید پسر بهرام از نشابور؛
شادان پسر برزین از توس.
این چهار تن، «خدای نامگ» را از پهلوی به پارسی برگردان کردند و دیباچه‌ای به کتاب افزودند و آن را به ابومنصور توسی سپردند. ابومنصور شاهنامه‌ی فراهم آمده‌اش را به بخارا- پایتخت سامانیان ایران‌دوست- فرستاد. شاه سامانی از دقیقی توسی- سخنور پُرآوازه‌ی دربارش- خواست که شاهنامه‌ی ابومنصوری را به نظم کشد. اما دقیقی که تنها هزار بیت از شاهنامه‌اش را سروده بود، به‌دست ستیزه‌جویان کشته شد. پس فردوسی کار او را ادامه داد. شاهنامه‌ی ابومنصوری را از فرزند ابومنصور- امیرک توسی- گرفت و پس از سی سال کار پیوسته و رنج فراوان، از کتابی که پنج دانشی ‌مرد ایرانی زرتشتی از پهلوی به پارسی برگردانده بودند، کاخ بلند و بی گزند شاهنامه را پی افکند. یاد آن دانشوران ایرانی، ماخ و یزدان‌داد و ماهوی و شادان، نیک و پایدار.
بخشی از دیباچه‌ی شاهنامه‌ی ابومنصوری
شاهنامه‌ای که فرزانگان ایرانی فراهم کرده بودند، در گذر زمان از میان رفت. اما دیباچه‌ی آن به‌جای مانده است. این دیباچه، کهن‌ترین نوشته‌ی بازمانده‌ی پارسی است. بخشی از آن دیباچه که به زبان پارسی استوار و سخته‌ای نوشته شده است، چنین است:
«این کتاب را شاهنامه نام نهادند. تا خداوندان دانش اندرین نگاه کنند، و فرهنگ شاهان و مهتران و فرزانگان و کار و ساز پادشاهی و نهاد و رفتار ایشان و آیین‌های نیکو و داد و داوری و رای و راندن کار و سپاه آراستن و رزم کردن و شهر گشادن و کین خواستن و شبیخون کردن و آزرم داشتن و خواستاری کردن، این همه را بدین نامه اندر، بیابند.
پس این نامه‌ی شاهان گردآوردند و گزارش کردند. و اندرین چیزهاست که به گفتار خواننده را بزرگ آید و چیزها اندرین نامه بیابد که سهمگین نماید. و این نیکوست، چون مغز آن بدانی. تو را درست و دلپذیر گردد. چون: دستبرد آرش، و چون همان سنگ کجا آفریدون به پای داشت، و چون آن ماران که از دوش ضحاک برآمدند.
این همه درست آید به نزدیک دانایان و بخردان. و آن که دشمن دانش بُوَد، این همه را زشت گرداند.»